Maímánuður mun eflaust renna Einari Braga Aðalsteinssyni, handboltamanni og laganema við Háskóla Íslands, seint úr minni. Ekki aðeins var tilkynnt um að hann hefði samið við sænska stórliðið Kristianstad um að leika með því næstu árin heldur lék hann einnig sína fyrstu leiki með íslenska A-landsliðinu í handbolta. Þá varð hann Íslandsmeistari með liði sínu, FH, í gærkvöld. Einar ber laganáminu í HÍ afar vel söguna og hyggst halda því áfram samhliða atvinnumennsku á næstu árum.

„Það var klárt fyrir svolitlu að ég myndi ganga til liðs við Kristianstad og það var gott að koma tilkynningu um það úr vegi en svo kom þetta landsliðsdæmi frekar óvænt upp,“ segir Einar Bragi en hvort tveggja átti sér stað í sömu vikunni. „Það er því óhætt að segja að þetta hafi verið góð vika, ég kláraði prófin líka í þessari viku,” segir Einar Bragi sposkur og bætir við að vikan hafi í senn verið lærdómsrík og skemmtileg.

Í sumar verða sjö nemendur Háskóla Íslands við nám í Stanford-háskóla í Bandaríkjunum, í svokölluðu Stanford Summer International Honors Program. HÍ er einn fárra háskóla í heiminum sem hefur kost á að senda nemendur í þetta sérstaka heiðursprógram sem stendur yfir í átta vikur. 

Nemendurnir sjö sem halda til Stanford eru þau: Agatha Elín Steinþórsdóttir, nemi í lífefna- og sameindalíffræði, Ásgerður Erla Haraldsdóttir, nemi í sálfræði, Daðey Ásta Hálfdánsdóttir, nemi í efnaverkfræði, Iðunn Andradóttir, nemi í læknisfræði, Kristján Dagur Egilsson, nemi í hagnýtri stærðfræði, Ómar Ingi Halldórsson, nemi í rafmagns- og tölvuverkfræði, og Urður Andradóttir, nemi í læknisfræði.

Háskóli Íslands hefur átt í samstarfi við Stanford-háskóla frá árinu 2010 en hann er einn fremsti háskóli heims og býður upp á nám á breiðu sviði. 

Rannveig Ágústa Guðjónsdóttir, aðjunkt við Deild menntunar- og margbreytileika ræðir í nýjasta Menntavísindavarpi um doktorsrannsókn sína sem hún varði á dögunum. 

Fulltrúar Háskóla Íslands og Hallormsstaðaskóla undirrituðu í dag samstarfssamning við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið um nám í skapandi sjálfbærni. Námið hefur verið í boði við Hallormsstaðaskóla en með samningnum mun námið nú flytjast á háskólastig. Kennsla hefst haustið 2025 og mun fara fram í Hallormsstaðaskóla á vegum Deildar faggreinakennslu við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. 

Markmið samstarfsins er að efla háskólanám og rannsóknir á Austurlandi og styrkja hlutverk Háskóla Íslands sem háskóla allra landsmanna. Samstarfið markar tímamót því þetta er fyrsta staðbundna háskólanámið á Austurlandi með áherslu á nýsköpun og sjálfbærni. Um er að ræða þróunarverkefni til tveggja ára með möguleika á framlengingu.

Þrír nemendur í námskeiðinu „Fólk á flótta: Orsakir, viðbrögð og afleiðingar “ í grunnnámi við Stjórnmálafræðideild HÍ standa fyrir hádegisfundi þriðjudaginn 1. apríl kl. 12-13 í fyrirlestrasal Eddu. Þar er ætlunin að ræða áskoranir Íslands og annarra smáríkja í málefnum flóttafólks með fjórum núverandi og fyrrverandi þingmönnum. Fundurinn, sem er öllum opinn, er lokaverkefni nemendanna í námskeiðinu og er haldinn í samstarfi við Stjórnmálafræðideild.

„Fundurinn er hugsaður fyrir alla þá sem hafa áhuga á þessum málaflokki. Þetta er stór málaflokkur sem er fyrirferðamikill í umræðunni þessi misserin og við hvetjum áhugasama að mæta, hlusta á þetta fyrirtaksfólk og taka þátt í umræðunni, spyrja þau spjörunum úr og vonandi læra eitthvað í leiðinni,“ segir Signý Pála Pálsdóttir stjórnmálafræðinemi sem stendur fyrir fundinum ásamt þeim Bergi Bjartmarssyni og Steinari Inga Kolbeins.

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra og fulltrúar úr háskólasamfélagi og viðskiptalífi ræddu hverning draga megi úr kynjabilinu í atvinnulífi á viðburði sem var hluti af ráðstefnunni Viðskipti og vísindi og Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands stendur fyrir í þessari viku. Fjöldi viðburða er í boði og þetta er í annað sinn sem ráðstefnan er haldin.

Yfirskrift viðburðarins var „Hver geta dregið úr kynjabilinu í atvinnulífinu?“ og fór hann fram í Hátíðasal Háskóla Íslands. Þar steig Ásta Dís Óladóttir, prófessor við Viðskiptafræðideild, fyrst á svið og fór yfir helstu niðurstöður rannsókna sem hún og samstarfsfólk í deildina hafa unnið að á undanförnum fimm árum. Hún sagði frá rannsókn meðal áhrifakvenna í atvinnulífinu, viðtölum við stjórnarfólk í öllum skráðum félögum hér á landi, framkvæmdastjóra og stjórnarformenn lífeyrissjóða og netpanelskönnun meðal almennings. 

Lyfjafræðideild Háskóla Íslands var með í Nordforsk-styrkumsókn sem hlaut 250 milljón króna styrk í nóvember. Að umsókninni stóðu 10 lyfjafræðiháskólar á Norðurlöndunum og skiptist styrkurinn á milli þeirra. Markmiðið með honum er að auka og þétta samstarf þessara 10 lyfjafræðiháskóla. Áherslan er á rannsóknir í lyfjagjöf (e. drug delivery), nýja framleiðsluhætti lyfja, klíníska þýðingu þeirra og þverfaglega nálgun innan lyfjafræðinnar.

Styrknum má skipta í þrennt:

Íslenskt vísindafólk sýnir ásamt erlendu samstarfsfólki fram á hvernig unnt er að nota lágtíðnimerki í venjulegum ljósleiðarakapli til að kortleggja kvikuhreyfingar í jarðskorpunni á Reykjanesi. Þetta er unnt að gera í hærri tímaupplausn og mæla minni hreyfingar en áður hefur verið hægt með aðferðum eins og GPS og gervihnattabylgjuvíxlmyndum (InSAR). Þetta er niðurstaða úr nýrri rannsókn sem birtist í grein í hinu heimsþekkta vísindatímariti Science í dag. Um er að ræða venjulegan kapal sem er sams konar þeim sem flytur netið inn á íslensk heimili. 

Þetta er í fyrsta skipti sem lágtíðnimerki af þessum toga finnast á hefðbundnum ljósleiðara í tengslum við eldvirkni í heiminum. Merkin í ljóðsleiðaranum hafa nýst til að mæla aðlögun, sambærilegt því sem við þekkjum með GPS-tækni eða með myndum úr gervihnöttum. 

„Sundlaugarnar eru spennandi staður, þetta eru okkar torg og almenningsgarðar. Það þurfa öll samfélög svona staði þar sem ókunnugir umgangast. Þessi staður er sérstakur því þú ert ekki að gera neitt annað, þetta er hin fullkomna núvitund, síðasti símalausi staðurinn í samfélaginu. Sem eitt mikilvægasta íslenska almannarýmið er þetta áhugavert því þarna erum við öll ýmist berrössuð eða á sundfötum, sem er óvenjulegt miðað við almannarými í öðrum löndum,“ segir Valdimar Tryggvi Hafstein, prófessor í þjóðfræði. Hann og Katrín Snorradóttir þjóðfræðingur voru að senda frá sér bókina Sund sem byggist á yfirgripsmiklum rannsóknum á hinni einstöku sundmenningu Íslendinga sem er yngri en margan grunar.

Rúmlega 420 manns hafa innritað sig í inntökupróf í læknisfræði, sjúkraþjálfunarfræði og tannlæknisfræði við Háskóla Íslands sem fara fram dagana 5. og 6. júní. Hluti þátttakenda þreytir prófið á Akureyri en þetta er í fyrsta sinn sem skólinn býður upp á þann möguleika.

Þetta er í þriðja sinn sem umsækjendur um nám í tannlæknisfræði þreyta sama inntökupróf og þau sem hyggja á nám í læknisfræði og sjúkraþjálfunarfræði. Alls stefna 55 á að þreytta inntökuprófið með það fyrir augum að hefja nám í tannæknisfræði, 276 hyggja á nám í læknisfræði og 93 í sjúkraþjálfunarfræði. Samanlagt eru þetta 424 manns sem er svipaður fjöldi og í fyrra. 

Fimmtán umsækjendanna þreyta prófið á Akureyri og eru þau fyrstu sem gera það. Með því að bjóða upp á inntökuprófið norðan heiða vill Háskóli Íslands koma betur til móts við nemendur víða um land sem hafa áhuga á að þreyta prófið.

Jón Atli Benediktsson, prófessor í rafmagns- og tölvuverkfræði og fyrrverandi rektor Háskóla Íslands, er eini starfandi vísindamaðurinn á Íslandi sem kemst á nýjan lista greiningarfyrirtækisins Clarivate Analytics yfir áhrifamestu vísindamenn heims. Hann hefur nú verið á listanum í átta skipti í röð.

Listi Clarivate er birtur árlega og grundvallast á gögnum úr gagnabankanum Web of Science sem sýna hversu oft er vitnað til rannsókna vísindamanna um allan heim. Listinn, sem nær til tilvitnana síðastliðin 11 ár, byggist jafnframt á ítarlegri gæðaskoðun á þeim gögnum og mati sérfræðinga.

Listi Clarivate nær til þess eins prósents vísindamanna innan hverrar fræðigreinar sem mest er vitnað til í vísindagreinum sem birtast í alþjóðlegum vísindatímaritum. Listinn tekur til rúmlega 20 mimunandi fræðasviða og alls eru tæplega 6.900 vísindamenn á honum.

Stór hópur stúdenta og starfsfólks Háskóla Íslands reimaði á sig hlaupa- og gönguskóna og tók þátt í Háskólahlaupinu miðvikudaginn 10. apríl. Þetta var í fyrsta sinn í fimm ár sem hlaupið var haldið.

Ákveðið var að endurvekja hlaupið í ár og var þetta í þrettánda sinn sem það fór fram með núverandi fyrirkomulagi. Markmið hlaupsins er í senn að leiða saman nemendur og starfsfólk í skemmtilegum viðburði í og við háskólasvæðið og stuðla að bættri heilsu háskólafólks.
Hlauparar gátu valið á milli tveggja vegalengda, 3 km og 7 km. Þriggja kílómetra hlaupaleiðin lá m.a. meðfram Suðurgötu, út að Reykjavíkurflugvelli og meðfram friðlandinu í Vatnsmýri en sjö kílómetra leiðin í kringum Reykjavíkurflugvöll.

• Síðasta brautskráning Jóns Atla Benediktssonar í embætti rektors
• Yfir 30 þúsund hafa brautskráðst í rektorstíð hans

Hátt í 2.800 kandídatar brautskrást úr grunn- og framhaldsnámi frá Háskóla Íslands laugardaginn 14. júní. Þetta er síðasta brautskráning Jóns Atla Benediktssonar í embætti rektors skólans. 

Brautskráð verður í tvennu lagi í Frjálsíþróttahöllinni í Laugardal en þess má geta í ár eru 30 ár frá því að Háskóli Íslands hóf að brautskrá kandídata í Laugardalshöll. Beint streymi verður frá báðum athöfnum.

Sem fyrr segir eru þetta síðustu brautskráningarathafnir Jóns Atla Benediktssonar en hann lætur af embætti rektors um næstu mánaðamót. Frá því hann tók við embættinu fyrir tíu árum hafa alls 31.737 brautskráðst frá Háskóla Íslands.

Út er komin bókin Skrifarar sem skreyttu handrit sín – Alþýðulist og skreytingar í handritum síðari alda eftir Kjartan Atli Ísleifsson sagnfræðing. Bókin kemur út í ritröðinni Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar sem Háskólaútgáfan gefur út í samráði við Miðstöð einsögurannsókna við Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands. Þetta er 35. bókin í ritröðinni en ritstjórar hennar eru þau Davíð Ólafsson, Sólveig Ólafsdóttir, Bragi Þorgrímur Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon. 

Augnlyfjaþróunarfyrirtækið Oculis, sem er eitt af sprotafyrirtækjum HÍ, var skráð í bandarísku kauphöllina Nasdaq í gær. Þetta er fyrsta sprotafyrirtæki Háskóla Íslands sem nær þeim eftirtektarverða árangri að vera skráð á markað en áhersla er lögð á hagnýtingu rannsókna og nýsköpun í starfi skólans. Að baki fyrirtækinu og hugmyndunum að þeim lausnum sem það býður standa þeir Einar Stefánsson, prófessor emeritus í augnlækningum, og Þorsteinn Loftsson, prófessor emeritus í lyfjafræði. 

„Þetta var afskaplega gaman, við vorum í aðalstöðvum Nasdaq og hjálpuðum þeim að opna markaðinn í gær með að hringja bjöllum og ýmislegt fleira,“ segir Einar Stefánsson í samtali við RÚV um þessi merkilegu tímamót.

„Rannsóknin ber heitið „Hulin þekking kvenna í kjölfar barnsburðar“ og með henni varpa ég ljósi á tímabilið í lífi kvenna eftir fæðingu barns og hvaða áhrif það hefur á mótun sjálfs þeirra,“ segir heimspekineminn Elín Ásbjarnardóttir Strandberg um rannsókn sem hún framkvæmdi fyrir skemmstu með styrk úr Nýsköpunarsjóði námsmanna. Nýsköpunarverkefnið er unnið út frá því námi sem hún hefur stundað við Háskóla Íslands. Rannsóknin hefur nú þegar haft talsverð samfélagsleg áhrif. 

Elín kynnti sér fræðileg skrif um þetta tímabil og tók svokölluð fyrirbærafræðileg djúpviðtöl við tuttugu konur um upplifun þeirra af meðgöngu, fæðingu og tímabilinu eftir fæðingu, sem oft er kallað sængurlega eða postpartum tímabil.  

Á 22. Líf- og heilbrigðisvísindaráðstefnu HÍ sem haldin var á Hilton hótelinu 14. og 15. október voru haldin 134 erindi um allt það nýjasta í líf- og heilbrigðisvísindum á Íslandi. Þá var boðið upp á fjölda veggspjalda kynninga sem voru vel sóttar. Fjallað var um spennandi rannsóknir af mörgum fræðasviðum, til dæmis meðgöngu og fæðingu, andlega heilsu, íþróttir, næringu, lyfjafræði, lífvirkni, heilbrigðisþjónustu, sameindalíffræði, ónæmisfræði, erfðafræði og endurhæfingu. Nokkur hundruð manns sóttu ráðstefnuna þessa tvo daga.

Falsupplýsingar og upplýsingaóreiða vaxandi vandamál

Það var Unnur Anna  Valdimarsdóttir, forseti Heilbrigðisvísindasviðs, sem setti þessa 22. Líf- og heilbrigðisvísindaráðstefnu Háskóla Íslands með eftirfarandi orðum:

Hátt í tvö hundruð nemendur hafa lokið starfsþjálfun hjá yfir 60 félagasamtökum, fyrirtækjum, ráðuneytum og stofnunum frá því að Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands hóf að bjóða upp á hana fyrir grunn- og meistaranema árið 2020. Mikill áhugi var fyrir þeim starfsþjálfunarstöðum sem bjóðast á vormisseri 2025.

Ína Ólöf Sigurðardóttir er á lokametrunum í námi í sálgæslu hjá Endurmenntun Háskóla Íslands og brautskráist í sumar. Hún hefur áralanga reynslu af kennslu, starfað sem framkvæmdastjóri Sorgarmiðstöðvar og er einn af stofnendum hennar. Líf hennar hefur mótast af mikilli lífsreynslu, áföllum og sorg sem hafa leitt hana á vegferð í sorgarúrvinnslu og stuðningi við aðra. Í þessu viðtali ræðir hún um lífshlaup sitt og reynslu af sálgæslunáminu.

Ína Lóa, eins og hún er ávallt kölluð, fæddist í Reykjavík en ólst upp í Mosfellssveit, sem nú er Mosfellsbær. Í dag býr hún í Hafnarfirði og upplifir sig sem Hafnfirðing. „Ég tengist bænum sterkum böndum enda hef ég kennt í nokkrum grunnskólum bæjarins og starfa í Lífsgæðasetrinu í dag, svo ég fer lítið út fyrir bæjarmörkin,“ segir hún.

„Í hvert skipti sem farið er yfir söguna þá myndast nýr skilningur og ný mynd teiknast upp. Það verður alveg ábyggilega þannig á þessu námskeiði auk þess sem það er mjög dýrmætt að hitta fólk úr ólíkum áttum sem sækir námskeiðið og mun leggja til þekkingu í formi umræðna um málefnið,“ segir myndlistarkonan Sigrún Hrólfsdóttir. Hún er annar tveggja kennara á námskeiðinu Íslensk myndlist í 150 ár hjá Endurmenntun Háskóla Íslands sem hefst í janúar. Um er að ræða einstakt námskeið í samstarfi við Listasafn Íslands og skiptist í alls tíu hluta og lýkur í mars. Farið verður í vettvangsferðir í Listasafn Íslands við Fríkirkjuveg og í Safnahúsið við Hverfisgötu og innifalið í verði er aðgangur að Listasafni Íslands á meðan námskeiðið varir.

Tæpu ári eftir að Magnús Ólafsson frá Sveinsstöðum sótti námskeiðið Upp úr skúffunni hjá Endurmenntun HÍ barst frá honum tölvupóstur í aðalnetfang stofnunarinnar þar sem hann sagði meðal annars: „Sendi ykkur þetta (boðskort) með þökk fyrir frábært námskeið sem kom mér á fullan skriðþunga sem leiddi til handrits. Það var sent útgefanda í byrjun apríl og skrifum í samstarfi við útgefanda var lokið í byrjun september. Öll velkomin á útgáfufagnaðinn.“

Eins og gefur að skilja þótti starfsfólki Endurmenntunar HÍ afar vænt um þessa kveðju og auðvelt var að samgleðjast Magnúsi á þeim tímamótum að gefa út sína fyrstu bók 76 ára gamall.

Bókin Öxin, Agnes og Friðrik fjallar um morðið á Natani Ketilssyni fyrir hartnær tveimur öldum síðan - og síðustu aftökuna á Íslandi tveimur árum síðar, árið 1830.

Viltu skoða pöddur í algjöru návígi? Ef svo er þá skaltu endilega grípa tækifærið með Háskóla Íslands og Ferðafélagi Íslands í árvissum viðburði í Elliðaárdal á morgun, miðvikudaginn 11. júní. Gangan hefst kl. 18. Viðburðurinn er í verðlaunaröð sem kallast Með fróðleik í fararnesti og er samstarfsverkefni FÍ og HÍ sem hófst á aldarafmæli skólans.

Pödduskoðun er einn allra vinsælasti viðburðurinn í fróðleiksröðinni þar sem fjölskyldufólk safnast saman við gömlu rafstöðina í Elliðaárdal og fær hjálp við að greina og skoða pöddur í smásjám. Vísindafólk HÍ mætir með smásjárnar, tól og tæki en krakkar og fullorðnir er hvött til að koma með stækkunargler sem gerir þetta vísindaævintýri miklu skemmtilegra.

Björn Birnir, prófessor við Háskóla Íslands og prófessor í stærðfræði við Kaliforníuháskólann í Santa Barbara í Bandaríkjunum, var í viðtali í New York Times (NYT) í síðustu viku vegna nýrra og nákvæmra spálíkana um hreyfingu á ögnum í straumi. Þau hefur hann þróað ásamt prófessor Luizu Angheluta við Oslóarháskóla og samstarfsteymi í Róm. Líkönin geta breytt miklu og gætu t.d. hjálpað mönnum við að bregðast fyrr við smitsjúkdómum á borð við COVID-19 en í slíkum sjúdkómum dreifast veirur í lofti. Við sögðum einmitt frá þessari rannsókn hér á síðunni okkar á dögunum.

Romina Werth hefur varið doktorsritgerð í íslenskum bókmenntum við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Ritgerðin nefnist A Different Story. The Fairy Tale in Old Norse Literature og var unnin undir leiðsögn Aðalheiðar Guðmundsdóttur, prófessors við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Einnig voru í doktorsnefnd Francisco Vaz da Silva, dósent við Háskólastofnunina í Lissabon (ISCTE), og Valdimar Tryggvi Hafstein, prófessor við Háskóla Íslands. Andmælendur við vörnina voru Carolyne Larrington, prófessor við Oxford háskóla, og Jan M. Ziolkowski, prófessor við Harvard háskóla. Gauti Kristmannsson, forseti Íslensku- og menningardeildar, stjórnaði athöfninni sem fór fram í Hátíðasal í Aðalbyggingu Háskóla Íslands 21. apríl.

Um rannsóknina

Einu virtasta fræðitímariti Norðurlanda á sviði stjórnmála verður nú í fyrsta sinn ritstýrt frá Íslandi en í  júní s.l. tók ný ritstjórn við fræðatímaritinu Scandinavian Political Studies.  Ritið er gefið út af Wiley fyrir hönd NoPSA, samtaka norrænna stjórnmálafræðinga (Nordic Political Science Association). Fram til þessa hefur ritstjórnin flust á milli hinna Norðurlandanna á þriggja ára fresti en fer nú í fyrsta sinn til Íslands.   

Það er til marks um aukna virkni og sterka stöðu Stjórnmálafræðideildar HÍ á alþjóðavísu að starfsfólk hennar hafi tekið við ritstjórn þessa virta tímarits. Ritstjórar þess eru þau Maximilian Conrad, Silja Bára Ómarsdóttir og Stefanía Óskarsdóttir, sem öll eru prófessorar við Stjórnmálafræðideild HÍ. 

Háskóli Íslands er meðal þeirra stofnana, fyrirtækja og sveitarfélaga sem hljóta viðurkenningu Jafnvægisvogarinnar, hreyfiaflsverkefnis Félags kvenna í atvinnulífinu (FKA), í ár en hún var afhent í Hátíðasal Aðalbyggingar skólans fyrir helgi. Þetta er í fimmta sinn sem skólinn hlýtur viðurkenninguna. 

Markmiðið með verkefninu er að jafna hlut kynjanna í stjórnun fyrirtækja og stofnana á Íslandi með það fyrir augum að hlutfallið á milli kynja verði a.m.k. 40/60 í framkvæmdastjórnum fyrirtækja og stofnana. Jafnframt er verkefninu m.a. ætlað að veita viðurkenningar og draga fram í sviðljósið fyrirtæki sem hafa náð markmiðum Jafnvægisvogarinnar og að virkja íslenskt viðskiptalíf til að verða að fyrirmynd jafnréttis fyrir aðrar þjóðir.

Háskóli Íslands var meðal 22 opinberra aðila sem fengu viðurkenninguna að þessu sinni en þar að auki tóku 93 fyrirtæki og 15 sveitarfélög við henni. Samanlagt eru þetta 130 aðilar sem er metfjöldi viðurkenningarhafa.

Tannlæknaklíníkin við Tannlæknadeild HÍ við Vatnsmýrarveg 16 hefur verið starfandi síðan á níunda áratugnum. Þar getur fólk pantað tíma og fengið tannlæknaþjónustu hjá nemendum Háskóla Íslands undir leiðsögn kennara. Þjónustan er töluvert ódýrari en gengur og gerist hjá venjulegri tannlæknaþjónustu að sögn Svanhildar Ólafsdóttur, sem hóf störf sem kennari við Tannlæknadeild árið 2008 og tók við sem deildarstjóri 2016. Hún lýsir deildinni sem mikilvægri stofnun sem þjóni tvöföldum tilgangi⁠⁠.

 „Deildin er góð fyrir samfélagið, bæði sem kennslustofnun og fyrir einstaklinga sem leita aðstoðar hjá okkur,“ segir Svanhildur um deildina, en þess má geta að í ár eru 80 ár frá því að kennsla hófst í tannlæknisfræði við Háskóla Íslands.

Hátt í 2.800 kandídatar brautskrást úr grunn- og framhaldsnámi frá Háskóla Íslands laugardaginn 14. júní. Þetta er síðasta brautskráning Jóns Atla Benediktssonar í embætti rektors skólans. 

Samtals brautskrást 581 kandídatar frá Heilbrigðisvísindasviði og skiptast þeir þannig eftir deildum sviðsins:

221 með MS/Cand 
316 með BS 
44 með viðbótar- eða grunndiplómur

Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild (151)
MS- próf í ljósmóðurfræði (1)
MS- próf í ljósmóðurfræði til starfsréttinda (14)
MS-próf í hjúkrunarfræði (15)
MS próf í Lýðheilsuvísindum (2)
Viðbótar- og starfsréttindanám – sérsvið hjúkrunar (6)
BS-próf í Hjúkrunarfræði (113)

Lyfjafræðideild (26)
MS-próf í lyfjafræði (10)
MS-próf í heilbrigðisvísindum (1) 
BS-próf í lyfjafræði (15)

- Niðurstöður kynntar á á þingi norrænna hjarta- og lungnaskurðlækna í Hörpu í vikunni

- Fyrsta norræna rannsóknin í hjartaskurðlækningum sem ratar á síður hins virta New England Journal of Medicine

Tvöföld blóðflöguhemjandi meðferð, sem alþjóðlegar leiðbeiningar mæla með eftir kransæðahjáveituaðgerð, reynist ekki bæta horfur sjúklinga einu ári eftir aðgerð umfram það sem hjartamagnýl eitt og sér gerir. Raunar tvöfaldar sú meðferð líkurnar á alvarlegum blæðingum hjá sjúklingum. Þetta sýnir ný norræn rannsókn sem náði til yfir 2.000 sjúklinga á hjarta- og lungnaskurðdeildum 22 sjúkrahúsa á Norðurlöndum og vísindamenn við Háskóla Íslands og Landspítala komu að. Sagt er frá þessum niðurstöðum hennar í nýjasta hefti vísindatímaritsins New England Journal of Medicine (NEJM) en þetta er í fyrsta sinn sem norræn rannsókn í hjartaskurðlækningum nær inn á síður þessa virta tímarits.

Margir sitja fastir við skjáinn þessa dagana og fylgjast með bestu knattspyrnumönnum álfunnar etja kappi í Evrópumóti landsliða. Hér er um að ræða risaviðburð enda er knattspyrna vinsælasta íþrótt í heimi. En alþjóðleg íþróttamót sem eru í deiglunni á hverjum tíma hafa ýmsar hliðar sem blasa ekki allar við. Sumt í íþróttum er ekki bara samofið menningunni heldur stjórnmálunum líka og þetta er nú til rannsóknar í Háskóla Íslands.

Getur hinn framandi minkur, sem sumum þykir vera grimmur, orðið vingjarnlegur? Svarið er já og kemur vafalítið mörgum á óvart. Þetta er alla vega niðurstaðan úr rannsókn sem var unnin í samstarfi Háskóla Íslands, Náttúrustofu Vesturlands, Oxford-háskóla og Stokkhólmsháskóla. Þetta vekur upp stórar spurningar um árásargirni almennt hjá spendýrum og þá þætti sem hafa áhrif á hana.
 

Hvað eiga Jaja Ding Dong og strókurinn úr hnúfubaknum sameiginlegt? Skrítin spurning kannski, en svarið er furðu einfalt: þetta tvennt hefur komið Húsavík á heimskortið. Júróvisjónbíómynd Will Ferrell færði bænum heimsfrægð á sviði evrópsku söngvakeppninnar og jók áhuga ferðamanna á staðnum til muna, en hnúfubakarnir hafa á sama tíma gert Húsavík að nokkurs konar heimahöfn hvalaskoðunar í Evrópu.

„Hvalir eru ekki bara stærstu dýr jarðar. Þeir eru líka meðal mikilvægustu leikenda hafsins. Með ferðum sínum, fæðunámi og líffræðilegri hegðun hafa þeir áhrif á næringarefni í sjónum, lífríki hans og jafnvel kolefnishringrás jarðar. Þess vegna snúast rannsóknir á hvölum ekki aðeins um einstakar tegundir heldur um hafið sjálft, takt þess, orkuflæði og þau flóknu tengsl sem halda vistkerfum þess gangandi.“ Þetta segir Marianne Helene Rasmussen, sjávarlíffræðingur og  forstöðumaður Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Húsavík.

„Stóra áskorunin á þessari öld og áfram verður að samræma vernd líffræðilegrar fjölbreytni við aukna nýtingu sem mun ná til æ stærri hluta af landinu,“ segir Tómas Grétar Gunnarsson, forstöðumaður Rannsóknarseturs Háskóla Íslands á Suðurlandi. Hann hefur ásamt samstarfsfólki helgað sig rannsóknum á mófuglum og þau hafa nú opnað nýjan vef þar sem veittar eru upplýsingar um áhrif landnotkunar á mófuglastofna og lagðar til aðgerðir og ábendingar um mófuglavernd sem byggja á vísindalegum grunni.

„Innan læknisfræðinnar er kæling notuð sem taugaverndandi meðferð við alvarlegum sjúkdómum, t.d. eftir súrefnisskort í fæðingu og hjartastopp. Kæling virðist vernda taugafrumur fyrir skaða sem annars hefði orðið eftir skerðingu á blóðflæði til þeirra en ferlið þar að baki er lítt skilið,“ segir Salvör Rafnsdóttir, læknir og doktorsnemi. Hún vinnur nú að rannsókn sem miðar að því að hvaða frumuferlar og gen virkjast við kælingu frumna niður í 32°C. Salvör hefur einnig framkvæmt lyfjaskimun og þar fundið lofandi lyf sem virðist virkja þetta náttúrulega kæliviðbragð án kælingar. Þessi uppgötvun hennar og samstarfsfólks tryggði þeim sigur í samkeppninni um Vísinda- og nýsköpunarverðlaun Háskóla Íslands 2023 á dögunum.

„Rannsóknir mínar snúast almennt séð um félagslegt misrétti í menntun og leitina að leiðum til að auka jöfnuð. Þetta er víðtækt efni en ég hef áhuga á að skoða hvernig félagslegur uppruni nemenda ásamt þjóðerni og kyni hefur áhrif á þá menntun sem nemendur fá. Enn fremur hef ég áhuga á að rannsaka hvernig umskiptin verða hjá einstaklingum sem fara úr skóla út á vinnumarkaðinn – eða með öðrum orðum, ég vil rannsaka ferli einstaklinga við að fá vinnu og sjá hvernig það mótast af félagshagfræðilegum bakgrunnsþáttum.“

„Það ættu náttúrulega allir sem vilja eða eru að hugleiða að flytja ágengar tegundir til Íslands að lesa þessa grein og sjá með eigin augum hvílík reginmistök það voru að flytja minkinn hingað. Það var hrikalegt að hlusta ekki á viðvaranir þess tíma frá yfirdýralækni, Finni Guðmundssyni fuglafræðingi og mörgum fleirum.“

Þetta segir Jón Einar Jónsson, vísindamaður og forstöðumaður rannsóknaseturs HÍ á Snæfellsnesi. Hér er hann að vísa til vísindagreinar sem hann skrifaði nýverið ásamt samstarfsfólki sínu um breytingar í lífríki á Breiðafjarðareyjum eftir að minkurinn gerði sig þar heimakominn.

Horft er sérstaklega til afkomu hjá æðarfugli (Somateria mollissima) sem hefur verið mikilvægur bændum við Breiðafjörð öldum saman. Grein Jóns Einars og félaga var birt í hinu virta tímariti Ecology Letters.

Hér á eftir fylgir jólakveðja Jóns Atla Benediktssonar, rektors Háskóla Íslands, til starfsfólks, stúdenta og allra velunnara skólans:

„Þetta ár er brátt á enda og hefur það markast af áskorunum bæði hér heima og erlendis. Við höfum jafnframt enn og aftur séð hversu brýnt það er fyrir okkur að eiga vísindafólk í fremstu röð sem styður stjórnvöld við að taka ákvarðanir sem varða ekki aðeins hagræna þætti heldur líf og öryggi okkar. Nærtækast er hér að líta til þeirra viðburða sem nú eiga sér stað á Reykjanesi. 

Rannsóknir og nýsköpun eru stoðirnar í háskólastarfi um allan heim. Kennsla og miðlun til almennings byggir á þeirri mikilvægu þekkingu sem verður til í fjölbreyttu vísindastarfi. Við þurfum að standa saman vörð um rannsóknir og menntun því þekkingin er sá gjaldmiðill sem aldrei missir verðgildi sitt.

Enn á ný fagna stórir sem smáir. Í vændum er nefnilega skordýraskoðun á vegum Háskóla Íslands og Ferðafélags barnanna í Elliðaárdal miðvikudaginn þann 12. júní kl. 18. Viðburðurinn er í verðlaunaröð sem kallast Með fróðleik í fararnesti og er samstarfsverkefni FÍ og HÍ. Ferðafélag barnanna er angi innan Ferðafélags Íslands.

Pödduskoðunin er einn allra vinsælasti viðburðurinn í fróðleiksröðinni þar sem fjölskyldufólk safnast saman við gömlu rafstöðina í Elliðaárdal og fær hjálp við að greina og skoða pöddur í smásjám. 

Vísindamenn Háskólans mæta með smásjár, tól og tæki en krakkar og fullorðnir er hvött til að koma með stækkunargler sem gerir þetta vísindaævintýri miklu skemmtilegra.

Sérþekking fræðafólks Háskóla Íslands nýtist ekki bara innan skólans við kennslu og rannsóknir heldur einnig úti í samfélaginu enda er fræðafólk oft kallað til ráðgjafar af stjórnvöldum og fleiri aðilum utan skólans. Það færist enn fremur í aukana að leitað sé til starfsfólks skólans um að nýta krafta þess og sérþekkingu í þágu mikilvægra mála utan landsteinanna. Gott dæmi um slíkt er verkefni sem Eva Marín Hlynsdóttir, prófessor í opinberri stjórnsýslu, tók þátt í fyrr í haust en þá heimsótti hún smáríkið San Marínó til að kanna stöðu sveitarfélaga þar í landi út frá þeim viðmiðum sem sett eru fram í Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga á vegum Evrópuráðsins.

Ný rannsókn á áhættuþáttum fyrir krossbandaslitum hefur mögulega leitt í ljós áhættuþátt sem ekki hefur verið greindur áður. Áhættuþátturinn sem rannsakendur kalla „snemmbúna toppa“ er algengari hjá stúlkum en drengjum og einnig hefur komið í ljós að ákveðnar hreyfingar í mjöðmum, hnjám og bol sem gerast oft samhliða krossbandaslitum gerast einnig samhliða snemmbúnum toppum.

„Krossbandaslit eru mikilvægt rannsóknarverkefni vegna þess að meiðslin draga dilk á eftir sér ævilangt. Lengi hefur verið leitað að orsökum krossbandaslita og þeim hreyfingum sem ýta undir áhættu á þeim en með takmörkuðum árangri. Rannsóknin snýst því um að finna áhættuþætti fyrir krossbandaslit svo hægt verði að fyrirbyggja þessi meiðsli í framtíðinni,“ segir Haraldur Björn Sigurðsson, dósent í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands.

Hvað eiga bleikjan í Þingvallavatni, sníkjudýr í fiskum, fiskveiðikvóti, þorskseiði og flundran sameiginlegt? Þetta er allt til umfjöllunar í hlaðvarpsþáttum sem hópur núverandi og fyrrverandi doktorsnema við HÍ stendur að og ætlaðir eru almenningi.

Hlaðvarpið ber heitið Fiskaspjall og má finna á hlaðvarpsveitum og YouTube. „Við viljum gera Íslenskar fiskirannsóknir aðgengilegar fyrir öll. Við vonum að ástríða okkar á fiskirannsóknum muni ná til fólks,“ segir m.a. á vefsíðunni ICE Fish Research sem doktorsnemarnir hafa sett á laggirnar til þess að miðla bæði hlaðvarpinu og öðru áhugaverðu efni um fiskirannsóknir. 

Blóðhlutagjöfum við kransæðuhjáveituaðgerðir hér á landi hefur fækkað umtalsvert á síðastliðnum tveimur áratugum. Þetta sýna niðurstöður nýrrar rannsóknar vísindamanna við Háskóla Íslands og Landspítala en þær birtust nýverið í tímaritinu Journal of Cardiothoracic Surgery. Þetta telst afar jákvæð þróun enda tengjast blóðhlutagjafir hærri tíðni fylgikvilla og 30 daga dánartíðni og auka kostnað heilbrigðiskerfisins.

Kransæðahjáveituaðgerð er meðferðarúrræði við útbreiddum kransæðasjúkdómi og eru blæðingar ein helsta áskorun aðgerðarinnar og kalla oft á gjöf blóðhluta. Ýmsir þættir stuðla að aukinni blæðingarhættu við opnar kransæðahjáveituaðgerðir, t.d. notkun hjarta- og lungnavélar, en blóðþynnandi lyfið heparín er notað til að hindra blóðstorku í vélinni auk þess sem oft eru gefin blóðflöguhemjandi lyf fyrir aðgerðina til að halda kransæðum opnum.

Afar vel sótt sviðsþing Menntavísindasviðs var haldið á Reykjavík Nordica Hilton fimmtudaginn 27. nóvember síðastliðinn. Yfirskrift þingsins var: Sagan okkar, starfsumhverfi á nýjum vinnustað. Kolbrún Þ. Pálsdóttir, forseti Menntavísindasviðs, ávarpaði þingið í upphafi. Sigrún Gunnarsdóttir, prófessor við Viðskiptafræðideild, flutti erindið Hvað er góð vinnustaðamenning? og í kjölfarið leiddi Gylfi Dalmann Aðalsteinsson, prófessor við Viðskiptafræðideild, hópavinnu starfsfólks. Jón Atli Benediktsson, rektor HÍ, ávarpaði samkomuna og Ólafur Páll Jónsson, prófessor í heimspeki og deildarforseti Deildar menntunar og margbreytileika, sleit þinginu en Lára Rún Sigurvinsdóttir, mannauðsstjóri Menntavísindasviðs, stýrði sviðsþingi.

Veronika Guðmundsdóttir Jónsson var yngst í hópi þeirra sem útskrifuðust út leiðsögunámi frá Endurmenntun HÍ fyrir skömmu. Hæfileikinn er henni í blóð borinn, því faðir hennar, Guðmundur Jónsson, hefur starfað sem leiðsögumaður áratugum saman. Einnig afi hennar, Jón I. Bjarnason, en hann var einn af stofnfélögum ferðafélagsins Útivistar árið 1975. Veronika var upphaflega ekki á leið í þetta nám heldur prófaði fyrst eitt námskeið og þar kviknaði svo áhuginn og ástríðan.

Þótt faðir og afi Veroniku væru og hefðu verið miklir leiðsögumenn hafði hún ekki sýnt því neinn sérstakan áhuga sjálf. Hún hafði t.a.m. aldrei farið hringveginn um Ísland eða ferðast um landið neitt að ráði. Veronika er miðjubarn foreldra sinna og hefur verið sjálfstæð og valið sínar leiðir í lífinu. „Ég fæddist í Bandaríkjunum og bjó þar lengi. Þar lauk ég MA-námi í sagnfræði við Columbia's Graduate School of Arts and Sciences. Áður tók ég BA-gráðuna í sagnfræði í Háskóla Íslands.“

Happdrætti Háskóla Íslands hefur fjármagnað byggingu nær allra húsa Háskóla Íslands, sem eru á þriðja tug talsins, og einnig viðhaldi á þeim í hartnær heila öld. Ekki þarf að fjölyrða hversu vel þetta hefur reynst menntun og framförum íslensku þjóðarinnar. Þá hefur Happdrættið einnig stutt dyggilega við vísinda- og rannsóknarstarf í Háskólanum. Þannig hagar til að Happdrættið fagnar nú þeim merku tímamótum að heil 90 ár eru liðin frá fyrsta útdrættinum sem var þann 10. mars árið 1934. Happdrættið var stofnað með lögum ári fyrr og er því elst allra happdrætta á Íslandi. Starfsemin hófst þó ekki fyrr en í byrjun janúar árið 1934. Nú sjá tölvur um útdráttinn en fyrstu númerin voru dregin úr tveimur stórum tromlum af börnunum Ingigerði Jónsdóttur og Jónasi Guðbrandssyni fyrir fullu húsi í Iðnó. Þessi viðburður markaði upphaf langrar sögu Happdrættis Háskóla Íslands.

Nýjar og byltingakenndar rannsóknir vísindamanna við Háskóla Íslands varpa algerlega nýju ljósi á 1100 ára áhrif þorskveiða hér við land á tegundina. Í þeim kemur fram að þorskur á 10., 11. og 12. öld hafi verið að meðaltali fjórðungi stærri og allt að þrisvar sinnum eldri en einstaklingar í nútíma. Þorskur á landnámsöld óx hinsvegar mun hægar en í nútíma en fjöldi einstaklinga í stofninum hafði veruleg áhrif á aðgengi að fæðu. Auknar veiðar á 14. öld höfðu strax áhrif á stærð stofnsins en margt bendir til að veiðar Evrópuþjóða á Íslandsmiðum fyrr á öldum hafi verið mun meiri en áður var talið. Þetta kemur fram í grein sem vísindafólkið birtir í hinu virta tímariti Science Advances sem kom út í gær.

Hver er samfélagslegur ávinningur aukinnar fræðslu um stafræna borgaravitund? Er frumvarp mennta- og barnamálaráðherra um lög sem heimila samræmdar reglur um notkun snjalltækja og samfélagsmiðla í skólum málið? Þetta eru spurningar sem  Svava Pétursdóttir, dósent við Menntavísindasvið og talskona stafrænnar borgaravitundar, svaraði í Menntavísindavarpinu á dögunum. Þar ræddi hún einnig INSPECT-rannsóknina þar sem hún rannsakar upplifun nemenda í 5. og 9. bekk á eigin snjallsímanotkun.   

Leiðsögunám er meðal þeirra námsleiða sem Endurmenntun HÍ hefur boðið upp á undanfarin 15 ár enda sígild og sívinsæl. Á vorin er ávallt farið í útskriftarferð hringinn í kringum Ísland undir öruggri leiðsögn Guðmundar Björnssonar, leiðsögumanns og aðjunkts í ferðamálafræði við HÍ, sem hefur yfirumsjón með náminu.

Markaðsdeild EHÍ, í samráði við verkefnastjóra námsins, efndi til ljósmyndasamkeppni meðal ferðalanganna. Það gekk alveg glimrandi vel og fjölda fallegra mynda var deilt á sameiginlegri Facebook síðu-hópsins í ferðinni. Myndirnar áttu ýmist að lýsa náminu, stemningunni eða náttúrufegurðinni.

Veitt voru verðlaun fyrir fyrsta, annað og þriðja sæti. Hlutskarpastur var Sigfús Þ. Sigmundsson, Díana Mjöll Sveinsdóttir í öðru sæti og Jón Óskar Sólnes í þriðja.

Myndir úr ferðinni er að finna á vef Endurmenntunar

Í síðustu viku var opnuð ný tilraunastofa fyrir stjarneðlisfræði í byggingunni VR-III sem ber nafnið Skuggsjá. Tilraunastofan, sem er að hluta til fjármögnuð af svokölluðu CMBeam-verkefni sem nýtur stuðnings Evrópska rannsóknaráðsins, verður notuð við hönnun og kvörðun á örbylgjusjónaukum framtíðarinnar, sjónaukum sem ætlað er að fræða okkur meira um sögu alheimsins. Skuggsjá býr jafnframt yfir tækjabúnaði sem opnar nýjar víddir í kennslu í tilraunaeðlisfræði, rafsegulfræði og vélaverkfræði.

Jón Emil Guðmundsson, lektor í stjarneðlisfræði við Háskóla Íslands, fer fyrir CMBeam-verkefninu á Íslandi, en sagt var frá rannsóknum hans nýverið á vef Háskóla Íslands.

Hvernig getum við komið í veg fyrir að gervigreind, sem er notuð við mannauðsstjórnun og nýráðningar, skapi mismunun og hlutdrægni í atvinnulífinu? Hvernig getum við þróað og notað gervigreind með það að markmiði að stuðla að jöfnuði og inngildingu starfsfólks með fjölbreyttan bakgrunn?  

Þetta er meðal þeirra spurninga sem svokallað BIAS-rannsóknarverkefni Guðbjargar Lindu Rafnsdóttur, prófessors í félagsfræði og fyrrverandi aðstoðarrektors vísinda við HÍ, og þverfræðilegs hóps samstarfsfólks í 9 Evrópulöndum leitast við að svara. Á síðasta ári fengu þau styrk úr Horizon Europe rannsóknaráætlun Evrópusambandsins til að greina hlutdrægni og ályktunarskekkjur þegar gervigreind er notuð við stjórnun. Jafnframt er markmiðið að þróa lausnir svo hægt sé að nota gervigreind til að auka fjölbreytileika í ákvörðunartöku. Með fjölbreytileika er átt við þætti eins og kyn, þjóðerni, trúarbrögð, aldur, fötlun og fleira.  

Gleðin var allsráðandi í Aðalbyggingu á föstudag þegar Háskóli Íslands brautskráði kandídata í þriðja sinn á árinu. Að þessu sinni tóku 296 við brautskráningarskírteini sínu úr grunn- og framhaldsnámi. 

Ekki var um formlega brautskráningarathöfn að ræða frekar en undanfarin ár í október en í staðinn bauðst brautskráningarkandídötum að sækja prófskírteini sitt í Hátíðasal Aðalbyggingar. Mjög margir kandídatar nýttu sér þetta tækifæri og mættu prúðbúnir í Aðalbyggingu, sumir hverjir ásamt fjölskyldum sínum sem fögnuðu með þeim mikilvægum áfanga og góðu verki.

Þeir kandídatar sem útskrifuðustu á föstudag bætast í hóp 420 kandídata sem brautskráðust í Háskólabíói í febrúar síðastliðnum og einnig tóku 2.652 kandídatar á móti skírteinum sínum í Laugardalshöll í sumar. Skólinn hefur því samanlagt brautskráð 3.368 kandídata úr grunn- og framhaldsnámi á árinu 2024.

Hið árlega Háskólahlaup fer fram miðvikudaginn 2. apríl kl. 15 og er þetta í fjórtánda sinn sem það er haldið með núverandi fyrirkomulagi. Hlaupið er opið bæði starfsmönnum og stúdentum HÍ og hægt er að velja á milli tveggja vegalengda, 3 km og 7 km. 

Þriggja kílómetra hlaupaleiðin liggur m.a. með fram Suðurgötu, út að Reykjavíkurflugvelli og með fram friðlandinu í Vatnsmýri.

Þá verður boðið upp á nýja sjö kílómetra hlaupaleið í ár. Hún liggur með fram Suðurgötu, út á Ægisíðu og til baka með fram sjónum og umhverfis Skerjafjörð, út að Reykjavíkurflugvelli og með fram friðlandinu í Vatnsmýri. 

Skráning í hlaupið hefur verið opnuð en henni lýkur 2. apríl kl. 13. Skráningargjaldið er 3.500 kr. en þátttakendur fá bol merktan Háskólahlaupinu auk þess sem boðið er upp á tímatöku.
 

Dagana 4.–6. september komu saman meðlimir Evrópsku akademíunnar fyrir prófessora í iðnaðarverkfræði - AIM í Reykjavík. Þetta var 47. árlegi fundur AIM og var gestgjafi hans Guðmundur Valur Oddsson, prófessor í iðnaðarverkfræði við Háskóla Íslands.

Akademían var stofnuð árið 1987 og vinnur að því að efla menntun og rannsóknir á sviði iðnaðarverkfræði og iðnaðarstjórnun.

Markmið fundarins er að efla tengsl innan Evrópu á sviði menntunar og rannsókna. Að þessu sinni var þemað rekstrarlegar áskoranir á Íslandi við að reka stór kerfi í litlu landi undir yfirskriftinni „Small state, big challenges: Operations Management on the periphery“. Fengu þátttakendur m.a. innsýn í áskoranir í greinum eins og fiskeldi, orku- og áliðnaði og ferðaþjónustu.

Auk formlegra funda nutu þátttakendur einnig dvalarinnar á Íslandi og fengu tækifæri til að kynnast landi og þjóð.
 

Samtal nemenda og kennara um það hvað einkennir gott námskeið, kennsluþróun og nemendamiðuð háskólakennsla, vinnutól úr atvinnulífi fyrir verkefnadrifna verkfræðikennslu, viðurkenningar- og umbunarkerfi í háskólum ásamt sveigjanlegu fjarnámi er meðal þess sem verður til umfjöllunar á hinum árlegu Kennsludögum opinberu háskólanna sem fara fram dagana 13.-20. mars.

Þetta er í þriðja sinn sem opinberu háskólarnir standa saman að slíkri dagskrá sem hefur það að markmiði efla samtal um mikilvægi kennslu og kennsluþróunar á háskólastigi. 

Kennsludagar standa að þessu sinni í heila viku og boðið er upp á opna viðburði ýmist í streymi eða á staðnum eða hvort tveggja. Viðburðirnir snerta fjölbreytta anga kennslumála og þátttakendur eru bæði úr hópi kennara og nemenda. 

Frumniðurstöður úr nýrri lestrarrannsókn við Háskóla Íslands sýna að töluverð ábyrgð er lögð á foreldra að tryggja að börn fái lestrarþjálfun við hæfi á sama tíma og aðstæður fjölskyldna til að sinna heimalestri eru mjög misjafnar.

„Því hafa heimilsaðstæður nemenda áhrif á hversu mikla þjálfun þau fá sem gengur þvert gegn áformum um jafnrétti til náms. Því má segja að hefðbundið fyrirkomulag heimalesturs þar sem mikil ábyrgð er lögð á foreldra breikki bil á milli nemenda frekar en að brúa það.“

Þetta segir Anna Söderström sem rannsakar lestrarmenningu á Íslandi í doktorsverkefni sínu í þjóðfræði, með áherslu á lestrarkennslu barna á grunnskólastigi. Þetta gerir hún með því að skoða opinber gögn og umræður um læsi með aðferðum gagnrýninnar orðræðugreiningar. Að auki tók hún viðtöl við foreldra um reynslu þeirra af heimalestri barna.

„Kjarni rannsóknar minnar liggur á hinu lifandi sviði íþróttafélagfræði. Í henni reyni ég að öðlast skilning á því hvernig hið flókna samspil samfélags og menningar hefur áhrif á árangur tiltekinna samfélaga í tilteknum íþróttum. Hvers vegna eru Brasilíumenn svona góðir í fótbolta, Indverjar í krikket, Keníamenn í langhlaupum og Nýsjálendingar í rúgbíi og Íranar í grísk-rómverskri glímu,“ segir íranski doktorsneminn Saeed Shamshirian um doktorsrannsókn sína í félagfræði við Háskóla Íslands.

Áhersla hans er ekki síst á síðastnefndu greinina en grísk-rómversk glíma er meira en bara íþrótt í Íran, hún er í senn stolt þjóðarinnar á vettvangi íþróttanna og mikilvægur þáttur af þjóðernislegri, trúarlegri og menningarlegri sjálfsmynd þjóðarinnar að sögn Saeeds. „Þegar horft er á árangur Írans í íþróttum á alþjóðavettangi er óhætt að segja glíman tróni á toppnum og til marks um það eru 47 af 76 Ólympíuverðlaunum sem Íranar hafa unnið til frá upphafi í þeirri grein.“

Ásmundur Einar Daðason mennta- og barnamálaráðherra og Jón Atli Benediktsson, rektor Háskóla Íslands, hafa undirritað samning um að þróa rafrænt stöðumat í íslensku fyrir innflytjendur. Um er að ræða hönnun á stöðluðu prófi á netinu til að meta hæfni í íslensku samkvæmt staðli Evrópska tungumálarammans sem notaður er til að meta færni í tungumálum.

Stöðumatinu er ætlað að auka aðgengi að og einfalda ferli við mat á íslenskukunnáttu innflytjenda þannig að þeir eigi auðveldara með að nýta þekkingu sína og hæfni og taka virkan þátt í samfélaginu og á vinnumarkaði. Þátttaka fólks af erlendum uppruna eykur fjölbreytileika, eflir íslenskt samfélag og menningu og er ein forsenda fyrir vexti efnahagslífsins.

Ný rannsókn vísindafólks í lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands og Karolinska Institutet í Stokkhólmi sýnir að áhrif áfalla í æsku á þróun geðraskana á fullorðinsárum er óháð fjölskyldutengdum þáttum, eins og erfðum og umhverfi í uppvexti. Sagt er frá niðurstöðum þeirra í nýjustu útgáfu vísindatímaritsins JAMA Psychiatry.

Fyrri rannsóknir hafa leitt í ljós að fólk sem hefur upplifað ýmiss konar áföll í æsku sé í aukinni hættu á að þróa með sér geðraskanir á fullorðinsárum. Til þess að varpa frekara ljósi á slíka áhættu ákvað hópurinn, sem stendur á bak við rannsóknina í JAMA Psychiatry, að nýta gögn úr svokallaðri Tvíburaskrá Svíþjóðar sem hefur að geyma svör yfir 25.000 tvíbura við ýmsum spurningum sem snerta áföll í æsku. Þar er m.a. átt við líkamlega og andlega vanrækslu, andlegt, líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi, nauðgun og hatursglæpi. Upplýsingar um síðari greiningu á geðröskunum voru fengnar úr sænsku sjúkraskránni. 

Ég heiti Sóley Mist Albertsdóttir og ég lærði viðskiptafræði með markaðsfræði sem kjörsvið. Í dag starfa ég í markaðsdeildinni hjá Artasan.

Hvenær fékkstu vinnuna? 

Ég fékk vinnuna sirka viku eftir að ég tók seinasta lokaprófið mitt í háskólanum eða um miðjan maí. Þetta var að öllum líkindum auglýst staða en ég frétti af henni í gegnum tengilið.

Hvernig finnst þér námið hafa hjálpað þér í starfi?

Mér finnst námið hafa gefið mér mjög góðan grunn og þekkingu á sviðinu sem ég starfa á núna en áfangarnir voru margir og fjölbreyttir og komu margir inn á gagnlegt efni.

Sigurður Reynir Gíslason, jarðefnafræðingur og rannsóknaprófessor við Jarðvísindastofnun Háskólans, var í þessari viku tekinn formlega inn í lista- og vísindaakademíuna bandarísku fyrir afar mikilvægar rannsóknir sínar á sviði jarðvísinda. Sigurður Reynir tók við nafnbótinni alþjóðlegur heiðursfélagi (International Honorary Member, American Academy of Arts and Sciences, AAA&S) við hátíðlega athöfn í heimaborg akademíunnar í Cambridge í Massachusetts í Bandaríkjunum. 

Starfsnám og bóknám eru grundvallarstoðir íslensk menntakerfis, en hver er staða þeirra í dag? Hvað mótar val nemanda og hvaða áskoranir fylgja því að styrkja starfsnám sem raunhæfan valkost fyrir fleiri nemendur? Rannsókn Sæbergs Sigurðssonar, aðjunkts við Deild faggreinakennslu á Menntavísindasviði Háskóla Íslands, og Elsu Eiríksdóttir, prófessors við sömu deild, varpar ljósi á þetta og umdeildar tillögur um sameiningu framhaldsskóla og þær forsendur sem liggja að baki. 

Grein þeirra „Starfsnám eða bóknám: Aðsókn nemanda og þróun framhaldsskóla“ fjallar um þessar spurningar. Með greiningu á gögnum, mannfjöldaspám og samfélagslegri orðræðu dregur rannsóknin fram lykiláskoranir starfsnáms og tillögur að breytingum. 

Nemendur við Háskóla Íslands koma að fimm af þeim sex verkefnum sem tilnefnd eru til Nýsköpunarverðlauna forseta Íslands sem afhent verða við hátíðlega athöfn á Bessastöðum 30. janúar næstkomandi. Verkefnin eru á fjölbreyttum fræðasviðum innan skólans.

Fram kemur á vef Rannís, þar sem tilkynnt var um tilnefningarnar, að verðlaunin séu veitt þeim námsmönnum sem hafa unnið framúrskarandi starf við úrlausn verkefna sem Nýsköpunarsjóður námsmanna styrkti árið 2024. Alls fengu hátt í 100 verkefni styrk úr sjóðnum í fyrra og velur stjórn hans 10 verkefni sem úrvalsverkefni. Af þeim eru svo 4-6 verkefni valin sem öndvegisverkefni og hljóta þau tilnefningu til Nýsköpunarverðlauna forseta Íslands. 

Trúariðkun þjóðarinnar hefur tekið umtalsverðum breytingum á liðnum árum. Þar má nefna ástundun jóga í kirkjum landsins og íhugun og bænalíf af ýmsu tagi sem nú er stundað innan Þjóðkirkjunnar. Þetta er meðal þess sem kemur fram í niðurstöðum rannsóknar Haraldar Hreinssonar, lektors við Guðfræði- og trúarbragðadeild á Hugvísindasviði og deild faggreinakennslu á Menntavísindasviði, Háskóla Íslands. Markmið rannsóknarinnar er að kortleggja umfangsmiklar breytingar sem hafa átt sér stað innan kirkjunnar á undanförnum áratugum. Tveir meistaranemar hafa lagt rannsókninni lið. 

„Á síðustu þremur áratugum hefur fjölbreytni aukist mikið í trúarlegu landslagi á Íslandi og hefur það tekið á sig ýmsar myndir,“ segir Haraldur en rannsóknin nær yfir tímabilið 1998 til 2023. 

Á tímabilinu sem rannsóknin tekur til hefur hlutfall landsmanna í Þjóðkirkjunni lækkað úr 90 prósentum í 58 prósent. Það segir Haraldur endurspegla grundvallarbreytingar á trúarlífi þjóðarinnar. 

Rektorar allra íslensku háskólanna samþykktu fundi sínum 24. júní síðastliðnum yfirlýsingu þar sem þeir staðfesta grundvallarmikilvægi akademísks frelsis og sjálfstæði stofnana fyrir framgang þekkingar, eflingu lýðræðis og þróun samfélaga. Um leið lýsa þeir yfir miklum áhyggjum að því sótt sé að þessum grundvallarstoðum háskólastarfs víða um heim. 

Páll Einarsson, prófessor emeritus í jarðeðlisfræði við Háskóla Íslands, hlýtur hin þekktu sænsku Rossby-verðlaun í jarðeðlisfræði. Verðlaunin eru veitt á nokkurra ára fresti en með þeim er viðurkennt framlag Páls í þágu vísindanna annars vegar og hins vegar það frumkvæði sem hann hefur sýnt við að efla skilning okkar á jarðeðlisfræði og mikilvægi hennar fyrir samfélög og almenning. Þá eru verðlaunin jafnframt viðurkenning fyrir þann einstaka samstarfsanda sem Páll hefur jafnan sýnt á rannsóknaferli sínum. 

Páll er fyrsti Íslendingurinn til að hljóta þessi merku verðlaun en þau voru fyrst veitt árið 1966. Sænska jarðeðlisfræðifélagið stóð lengi að verðlaunum sem veitt voru til minningar um sænska veðurfræðinginn Carl-Gustaf Rossby. Frá árinu 2010 hefur landsnefnd Svía á sviði jarðeðlisfræði afhent verðlaunin en nefndin heyrir undir Konunglegu sænsku vísindaakademíuna.

Frá árinu 2022 hefur umsóknum um nám í Háskóla Íslands frá stúdentum með ríkisfang utan EES fjölgað gífurlega, eða úr 1.108 árið 2022 í 2.471 árið 2025. Þetta jafngildir 123 prósenta aukningu. Fyrir þetta skólaár voru 30% umsókna samþykktar, en það er svipað samþykktarhlutfall og verið hefur. Flestar umsóknir komu frá Filipseyjum, Bandaríkjunum, Nígeríu og Gana. Þó voru aðeins um 18 prósent umsókna frá Nígeríu samþykktar, 24 prósent frá Gana, 40 prósent frá Bandaríkjunum en 64 prósent frá Filipseyjum.

Aukin aðsókn á þessu skólaári olli því að tafir urðu á afgreiðslu umsókna bæði innan skólans og hjá Útlendingastofnun. Því miður leiddi það til þess að talsverður fjöldi tilvonandi nemenda missti af upphafi skólaárs í ágúst 2025, en 130 þeirra fengu boð um að hefja nám í janúar 2026 þess í stað.

Björn Rúnar Egilsson, lektor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, leiðir íslenska hlutann í umfangsmiklu norrænu rannsóknarverkefni þar sem skoðuð eru áhrif COVID-19-faraldursins á leikskólakerfið. „Við viljum reyna að komast að því hvaða lærdóm megi draga af faraldrinum, hvernig megi renna stoðum undir félagslega sjálfbærni og auka seiglu í kerfinu fyrir áföll sem gætu komið í framtíðinni,“ segir Björn.

Rannsóknin ber nafnið „Afleiðingar takmarkana vegna Covid-19 heimsfaraldursins fyrir leikskóla á Norðurlöndum“ og er samstarfsverkefni sjö háskóla: Háskólans í Stafangri í Noregi, Oulu-háskóla í Finnlandi, Københavns Professionshøjskole í Danmörku, Háskólanna í Jönköping og Kristinstad í Svíþjóð auk Háskóla Íslands. Rannsóknin hófst árið 2023 og stendur út árið 2026. 

Samtalið sem siðferðilegt hugtak var umfjöllunarefni hátíðarfyrirlesturs Vilhjálms Árnasonar, prófessors emeritus í heimspeki, á Hugvísindaþingi um liðna helgi. Í fyrirlestrinum velti Vilhjálmur fyrir sér samræðuhugtakinu, merkingu þess, margvíslegu hlutverki og mikilvægi. Hann sagði að í eiginlegum samræðum mættust menn í viðfangsefninu og gleymdu sér í því: „Áherslan er hér á að gleyma sér, það losar okkur undan þeim frammíköllum sálarinnar sem einatt trufla athyglina. … Samtalið hrífur okkur þá með sér á ófyrirsjáanlegar brautir. Nýr skilningur skapast, óvænt sjónarhorn ljúkast upp. … En þetta eru sérstök samtöl og óraunsætt að líta svo á að þau veiti viðmið fyrir samtöl þar sem unnið er að tilteknum markmiðum. … Hlutverk setja samræðum okkar skorður, og þær hafa áhrif bæði á það sem er við hæfi að segja og að hve miklu leyti við getum leyft okkur að hrífast með frjálsu flæði samtalsins.“

Háskóli Íslands og Háskóli norðurslóða (University of the Arctic) hafa gert með sér samstarfssamning um að Gunnar Stefánsson, prófessor í verkfræði við Háskóla Íslands, verði aðstoðarrektor vísinda hjá UArctic til næstu fimm ára. Þetta er mjög ánægjulegt í ljósi mikilvægi þess að samstarf háskóla á norðurslóðum sé ríkulegt. 

Norðurslóðir standa frammi fyrir margvíslegum áskorunum sem krefjast samvinnu á sviði rannsókna og kennslu. Með þessu móti verður Háskóli Íslands leiðandi í netverki háskóla norðurslóða en háskólinn á meðal annars einnig fulltrúa í stjórn UArctic.
 
Lars Kullerud, forseti Háskóla norðurslóða, og Jón Atli Benediktsson, rektor Háskóla Íslands, undirrita samninginn á Litla Torgi (Háskólatorgi) þriðjudaginn 30. maí kl. 12–13 á opnu málþingi um mikilvægi rannsóknasamstarfs á norðurslóðum. 

Alls hafa 302 manns skráð sig í árlegt inntökupróf í læknisfræði og sjúkraþjálfunarfræði við Læknadeild Háskóla Íslands sem fram fer 8. og 9. júní á háskólasvæðinu. Umsækjendur um nám í tannlæknisfræði þreyta nú í fyrsta sinn inntökuprófið en þar sækjast 41 eftir inngöngu. Samanlagður fjöldi sem þreytir inntökuprófið er því 343.

Samtals taka 238 inntökupróf í læknisfræði og 64 í sjúkraþjálfunarfræði. Fjöldi þeirra sem veitt er innganga í læknisfræði og sjúkraþjálfun miðast við afkastagetu sjúkrahúsanna við verklega þjálfun nemenda. Í læknisfræði verða teknir inn 60 nemendur og 35 nemendur í sjúkraþjálfunarfræði.

Sálfræðiráðgjöf háskólanema er farin af stað þetta haustið. Sálfræðiráðgjöfin sinnir vægari vanda hjá háskólanemum og börnum þeirra. Þunglyndi, félagskvíði og annar kvíði, átraskanir og þráhyggjuvandi er meðal þess sem meistaranemar í sálfræði, sem starfa við ráðgjöfina, sinna.

Fyrsta verk á haustin er þó að þjálfa nema í meðferð við einfaldri fælni og þá sérstaklega köngulóafælni. Því óskar sálfræðiráðgjöfin sérstaklega eftir einstaklingum (nemanda við HÍ eða barni nemanda við HÍ) með köngulóafælni.

Einkenni köngulóafælni eru:

1. Mikill kvíði eða hræðsla við köngulær 
2. Köngulær vekja oftast samstundis kvíða eða hræðslu
3. Forðast oftast köngulær
4. Kvíðinn eða hræðslan er meiri en köngulær gefa tilefni til
5. Hræðslan hefur verið til staðar í meira en 6 mánuði

Á sjötta tug háskólarektora og stjórnenda háskólasamtaka á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum kom saman til fundar í Hátíðasal Aðalbyggingar HÍ þriðjudaginn 26. september til þess að ræða þær áskoranir sem blasa við í alþjóðlegu samstarfi. Að fundinum stóð Samstarfsvettvangur norrænna háskóla (NUS – det nordiske universitetssamarbejde) en Jón Atli Benediktsson, rektor Háskóla Íslands, er í forsæti fyrir vettvanginn á árunum 2022-2024. 

Þetta er í fyrsta sinn sem Ísland leiðir NUS en auk samráðs um stefnumótun á sviði háskóla og rannsókna stendur NUS m.a. fyrir ráðstefnum annað hvert ár með norrænni áherslu og þá í landi forystuþjóðarinnar. Öllum rektorum háskóla á Norðurlöndum og í Eystrasaltslöndunum er boðið til ráðstefnunnar og að þessu sinni bar hún yfirskriftina „Challenges of Nordic and Baltic Universities in International Collaboration“.

Í dag var ýtt úr vör nýjum áfanga í fjölþjóðlegu samstarfi evrópskra háskóla sem Háskóli Íslands mun leiða til næstu fjögurra ára. Samstarfið er sérstaklega styrkt af Evrópusambandinu og mun gera háskólunum sem þátt taka kleift að efla háskólamenntun, rannsóknir og nýsköpun í þágu samfélaga. Samstarfsnetið heitir Aurora og að því standa níu evrópskir háskólar í fremstu röð, sem allir leggja mikla áherslu á sjálfbæra þróun, samfélagslega ábyrgð og nýsköpun.

Aurora samstarfið hefur verið við lýði undanfarin sjö ár en það hlaut fyrir skemmstu rösklega 14 milljóna evra styrk frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, jafnvirði rúmlega tveggja milljarða króna, til áframhaldandi samvinnu háskólanna. Þetta er innan áætlunar sem nefnist European Universities Initiative. HÍ fær stærstan hluta styrksins, eða um sautján prósent þar sem skólinn leiðir Aurora-samstarfið en Jón Atli Benediktsson, rektor HÍ, er forseti þess.

Kennslusvið Háskóla Íslands hefur útbúið stuðningsefni á vefnum kennari.hi.is sem nýst getur kennurum innan og utan HÍ til þess að átta sig betur á stafrænu aðgengi í námskeiðum sínum. Þessi nýja viðbót er liður í að framfylgja jafnréttisáætlun skólans sem kveður m.a. á um algilda hönnun í tengslum við kennsluhætti og námsumhverfi. 

Á vefsíðunni kennari.hi.is geta kennarar nú fengið yfirsýn yfir það hvort námskeiðsvefir þeirra standist kröfur um aðgengileika. Með því að svara nokkrum spurningum á vefnum um aðgengismál í námskeiðinu sínu fá kennarar niðurstöður sem sýna hvað er vel gert og hvað má bæta.

Siggasophy er nýtt hlaðvarp í umsjón Sigríðar Þorgeirsdóttur, prófessors í heimspeki við Deild heimspeki, sagnfræði og fornleifafræði Háskóla Íslands. Umfjöllunarefni hlaðvarpsins er heimspeki, hennar eigin hugmynd um víða heimspeki. „Vegna þess að mig langar að koma heimspeki og heimspekilegum þankagangi út til fleiri en bara fagheimspekinga. Ég vil hafa viðtalsþættina áheyrilega á þann hátt að þetta séu ekki bara fyrir fram spurningar og undirbúin svör. Sigguspeki er ekki gáfumannaleikur. Helst vil ég að hugsun geti „gerst“ í þáttunum, að ég og viðmælandi hugsum saman. Auk þess stefni ég á að gera þætti þar sem ég kynni einstök heimspekileg málefni og fílósófera þá bara sjálf. Ég er jú líka bara að skemmta sjálfri mér,“ segir Sigríður.

„Eitt af grundvallarmarkmiðum Kennsluakademíu opinberu háskólanna er að efla samtal um kennslu og það er einmitt markmið Kennsludaga – að tala opinskátt um kennslu í nokkrar daga.“

Þetta segir Margrét Sigrún Sigurðardóttir, dósent við Viðskiptafræðideild HÍ og liðsmaður í Kennsluakademíunni en hún er fyrrverandi formaður hennar. Hér er Margét Sigrún að tala um Kennsludaga sem verða í opinberu háskólunum vikuna 11. til 15. mars. Þá er ætlunin að eiga vítækt samtal um mikilvægi samskipta, kennslu og kennsluþróunar á háskólastigi en dagarnir eru haldnir í samstarfi við Kennslumiðstöð HÍ og Háskólann á Akureyri. Mikill fjöldi spennandi viðburða hefur verið skipulagður í þágu þessa átaks sem eru ætlaðir háskólakennurum og nemendum og í raun öllum sem hafa áhuga á umræðum og fræðslu um gæðakennslu.

Augnlyfjaþróunarfyrirtækið Oculis, sem er eitt af sprotafyrirtækjum HÍ, var formlega skráð á Aðalmarkað Nasdaq Iceland, íslensku kauphöllina, þriðjudaginn 23. apríl. Lausnir fyrirtækisins byggjast á áratugarannsóknum Einars Stefánssonar, prófessors emeritus í augnlækningum, og Þorsteins Loftssonar, prófessors emeritus í lyfjafræði, og samstarfsfólks þeirra. Ár er síðan fyrirtækið var skráð á markað í Bandaríkjunum, fyrst sprotafyrirtækja Hákólans.

Uppfinning vísindamannanna tveggja snýst um þróun augndropa sem útrýmir sprautunálum. Svokallaðar nanóagnir úr sýklódextrínum hafa verið þróaðar til að ferja lyf við augnsjúkdómum í augndropunum frá yfirborði augans til bakhluta þess. Samhliða því hefur verið unnt að hætta að sprauta lyfinu í augað.

Tíðni heilablóðfalls í kjölfar ósæðarlokuskiptaaðgerða á nærri tveggja áratuga tímabili á Landspítala reyndist innan við 2% sem telst lágt og áþekkt því sem gengur og gerist á stærri hjartaskurðdeildum erlendis. Þetta sýnir ný rannsókn vísindamanna og nemenda við Háskóla Íslands og Landspítala sem greint er frá í maíblaði Læknablaðsins.

Á næstu dögum halda þrír nemendur í grunnnámi við Háskóla Íslands til Kaliforníu til að vinna tíu vikna rannsóknaverkefni við Caltech - California Institute of Technology. Þetta eru þau Anna Huyen Ngo, nemandi í lífefna- og sameindalíffræði sem vinnur verkefni undir leiðsögn dr. Bil Clemons, Freyr Víkingur Einarsson, nemandi í rafmagns- og tölvuverkfræði sem nýtur leiðsagnar dr. Wei Gao, og Iðunn Björg Arnaldsdóttir, nemandi í efnafræði sem vinnur sitt verkefni á rannsóknastofu dr. Davids Anderson. 

Um er að ræða svokölluð SURF-verkefni eða Summer Undergraduate Research Fellowship sem snúast um rannsóknasamstarf á milli leiðbeinanda og nemanda í grunnnámi. Á fimmta tug nemenda við HÍ hefur unnið sumarverkefni við Caltech frá því að samningur milli skólanna var undirritaður árið 2008 og að sama skapi hefur fjöldi Caltech nemenda unnið SURF-verkefni hér við Háskóla Íslands undir handleiðslu kennara skólans. 

Ragnheiður Bragadóttir, prófessor í lögfræði við Háskóla Íslands, hlaut í dag norrænu lögfræðiverðlaunin fyrir merkar rannsóknir sínar í refsirétti og afbrotafræði, einkum á sviði kynferðisafbrota og annarra afbrota gegn konum og börnum. Í umsögn um verðlaunin kemur fram að Ragnheiður hafi einnig beint sjónum að samfélagslegum glæpum í rannsóknum sínum og að íslenskum refsirétti og hljóti verðlaunin fyrir verðskuldað framlag innan rannsóknarsamfélagsins á sviði lögfræði. 

Það var forseti Hæstaréttar Danmerkur, Jens Peter Christensen, sem veitti verðlaunin að þessu sinni en þau eru kennd við Knut og Alice Wallenberg stofnunina. Verðlaunaféð er 1.000.000 sænskar krónur. Verðlaunin voru veitt í tengslum við norræna fundi lögfræðinga sem haldnir eru á þriggja ára fresti í einni af höfuðborgum Norðurlanda, í þetta sinn í Kaupmannahöfn. 

Í þessari viku eru fulltrúar frá öllum helstu geimferðastofnunum heims staddir á Íslandi til að taka þátt í ráðstefnu undir hatti IMEWG-samstarfsins (International Mars Exploration Working Group), en það er alþjóðlegur vinnuhópur um vettvangsrannsóknir á Mars.

Á mánudag var almenningi boðið upp á opinn fund í Grósku þar sem sagt var frá því markverðasta sem er að gerast í könnun geimsins og mögulegu hlutverki Íslands í þeim rannsóknum. Þetta var í fyrsta sinn sem fundur IMEWG er opinn almenningi.

Frú Halla Tómasdóttir, forseti Íslands, setti fundinn og hélt stutt ávarp. Þar á eftir héldu fulltrúar NASA, ESA og annarra geimstofnana erindi og svöruðu spurningum gesta.

Benedikt Vilji Magnússon, Kári Hlynsson og Matthías Andri Hrafnkelsson, stærðfræðinemar við Háskóla Íslands, urðu hlutskarpastir í Forritunarkeppni háskólanna sem haldin var í Háskólanum í Reykjavík um miðjan september. Þeir verða meðal þátttakenda á Norðurlandakeppninni í forritun (NCPC) sem fram fer í Háskóla Íslands um næstu helgi.

Þetta var í annað sinn sem forritunarkeppnin var haldin en að henni stóð Keppnisforritunarfélag Íslands. Markmið félagsins er að styðja við keppnisforritun hér á landinu og í því augnamiði stendur félagið fyrir reglulegum fræðslufundum og forritunarkeppnum, eins og forritunarkeppni grunn-, framhalds- og háskólanna. 

Sjálfbærniskýrsla Háskóla Íslands fyrir árið 2023 er nú aðgengileg á íslensku og ensku. Sjálfbærniskýrslan var unnin af Sjálfbærnistofnun HÍ að beiðni sjálfbærninefndar skólans. 

Þetta er í þriðja skipti sem HÍ gefur út slíka skýrslu og undirstrikar útgáfa hennar áherslur háskólans í að vera leiðandi á sviði sjálfbærni, en háskólastofnanir leika lykilhlutverk í að leiða samfélagsbreytingar á því sviði. HÍ hefur þess vegna innleitt heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna í stefnu sína fyrir árin 2021–2026, HÍ26, þar sem sjálfbærni og fjölbreytileiki er ein af grunnstoðum stefnunnar.

Sjálfbærniskýrslan veitir innsýn í þau fjölmörgu verkefni sem unnin eru í HÍ og tengjast heimsmarkmiðunum. Tilgangur hennar er að stuðla að áframhaldandi vinnu við sjálfbærni innan HÍ, gera góðan háskóla enn betri þegar kemur að því að takast á við hnattrænar áskoranir og skapa sjálfbærari framtíð. 

Vísindamenn við Háskóla Íslands og Oxford-háskóla hafa birt yfirlitsgrein í hinu virta vísindatímariti Nature Aging, þar sem dregin er upp ný og heildstæð mynd af því hvernig erfðir hafa áhrif á frjósemi. Greinin, sem birtist í desember 2024, sameinar niðurstöður 159 erfðarannsókna og varpar ljósi á flókið samband erfða, frjósemistengdra eiginleika og heilsu.

Rannsóknarhópurinn starfar við Leverhulme Centre for Demographic Science við Oxford-háskóla, en einn höfunda, Stefanía Benónísdóttir, er einnig nýdoktor við Raunvísindastofnun og Læknadeild Háskóla Íslands.

Út er komið sérhefti af tímaritinu Etikk i praksis til heiðurs Vilhjálmi Árnasyni, prófessor emeritus í heimspeki við Háskóla Íslands. Etikk i praksis er norrænt fræðitímarit sem fjallar um hagnýtta siðfræði og stjórnmálaheimspeki og er ætlað að skapa vettvang fyrir norrænar rannsóknir á þessu sviði. Í því er fjallað um siðfræði- og félagslegar hliðar vísinda- og tækniþróunar á fjölbreyttum sviðum, rannsóknasiðfræði, lýðræði og menningarrýni.

Ný stjórn Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands hittist á sínum fyrsta stjórnarfundi þriðjudaginn 4. febrúar síðastliðinn. Nýr stjórnarformaður er Guðni Th. Jóhannesson, prófessor við Deild heimspeki, sagnfræði og fornleifafræði við Háskóla Íslands og forseti Íslands 2016-2024, en auk þess kom Bergdís Ellertsdóttir, sendiherra norðurslóða, inn í stjórn sem nýr fulltrúi frá utanríkisráðuneytinu. 

Mikilvægi þess að sinna öflugu starfi á sviði alþjóðamála hefur sjaldan verið meira og því ánægjulegt að stjórnina skipa einstaklingar með mikla og fjölbreytta þekkingu á sviði alþjóðamála. 

Rúmlega 30 verkefni á vegum vísindafólks HÍ, sem miða að því auðga samtal við samfélagið og miðlun rannsókna, hafa fengið styrki úr sjóði skólans sem styður við virka þátttöku á því sviði. Fræðsluefni um háhyrninga, vinnusmiðjur um menntun barna með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn, viðburðir og fræðsla í tilefni af 50 ára afmæli námsbrautar í sjúkraþjálfun, hlaðvarp um rannsóknir í þjóðfræði og fiskifræði, sögur um íslensku og önnur mál í aldanna rás og vinnustofur tengdar örplasti og örmengunarvöldum er meðal þeirra verkefna sem hljóta styrk í ár.

Markmið sjóðsins er ekki síst að styðja við samfélagsleg áhrif skólastarfs HÍ og er styrkjunum ætlað að skapa akademísku starfsfólki aukið svigrúm til samtals við samfélagið í krafti rannsókna sinna og sérþekkingar. 

Fjórir nemendur Háskóla Íslands munu dvelja í átta vikur í sumar við nám í hinum þekkta Stanford-háskóla í Kaliforníu í svonefndu Stanford Summer International Honors Program (SSIHP). Þar gefst nemendunum einstakt tækifæri til að kynnast einstöku háskóla- og vísindasamfélagi en þær eiga auk þess möguleika á að fá námið metið inn í námsferil sinn við HÍ. 

Nemendurnir fjórir sem halda til Stanford eru Klara Margrét Ívarsdóttir, nemi læknisfræði, Ragna María Sverrisdóttir stærðfræðinemi, Sólveig Liv Jónsdóttir, nemi í vélaverkfræði, og Tanja Rut Rúnarsdóttir, nemi í hagnýttri stærðfræði. Þær munu m.a. sækja fyrirlestra um nýsköpun og frumkvöðlafræði og heimsækja Kísildalinn sem er í næsta nágrenni við háskólann. 

Snjallræði, fyrsti sameiginlegi háskólahraðall Íslands, hófst á dögunum í Grósku hugmyndahúsi í Vatnsmýri og á næstu mánuðum munu aðstandendur tíu spennandi nýsköpunarverkefna vinna að þróun þeirra undir leiðsögn sérfræðinga frá Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Háskólanum í Reykjavík og fleiri aðilum.

Snjallræði hefur frá árinu 2018 reynst öflugur vettvangur fyrir stórhuga nýsköpun og sprotahönnun og afar fjölbreyttar hugmyndir hafa fengið þar brautargengi í gegnum árin. Ný viljayfirlýsing var undirrituð í sumar um nýtt og formlegra samstarf háskólanna þriggja um verkefnastjórn hraðalsins í samtarfi við Reykjavíkurborg, Marel og Vísindagarða HÍ. Það hefur í för með sér að áhersla verður á sprotahönnun innan háskólanna í hraðlinum og þróun hugmynda sem eiga rætur í vísindasamfélaginu en áhersla er sem fyrr á verkefni sem geta haft víðtæk, samfélagsleg áhrif.

Dulmál er nýtt hlaðvarp um íslensku í umsjón þriggja nemenda við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Í hlaðvarpinu er fjallað um ýmsar hliðar tungumálsins, fjölbreytta eiginleika þess og íslenskar bókmenntir á þann hátt sem gæti vakið áhuga ungs fólks á íslensku og íslenskunámi á háskólastigi og þannig styrkt framtíð tungumálsins og íslenskra fræða.

Þrír þættir hlaðvarpsins hafa verið birtir og í þeim er fjallað um slangur, bókmenntir og máltöku barna og áhrif stafrænnar tækni á hana. Viðmælendur þáttanna eru Lilja Björk Stefánsdóttir málfræðingur, Ásta Kristín Benediktsdóttir, lektor í bókmenntum, og Sigríður Sigurjónsdóttir, prófessor í málfræði.

Logi Einarsson menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra heimsótti Háskóla Íslands þriðjudaginn 27. janúar ásamt samstarfsfólki sínu úr menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytinu og kynnti sér uppbyggingu í Sögu og Hermisetri HÍ og Landspítala ásamt því að funda með stjórnendum Háskólans um helstu áherslur í starfi skólans.

Silja Bára R. Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands, tók á móti Loga í Sögu, sem ráðherra tók reyndar þátt í að vígja skömmu fyrir áramót. Í þetta sinn gafst ráðherra færi á skoða húsakynnin betur, þar á meðal þau fjölbreyttu kennslu- og námsrými á vegum Menntavísindasviðs sem finna má í húsinu. Þar má nefna sértæk námsrými fyrir kennslu list- og verkgreina á borð við tónmennt, leiklist og hönnun og textíl og sérhönnuð rými fyrir kennslu í menntunarfræði yngri barna, náttúruvísinda og stærðfræði. 

Félag háskólakvenna hefur valið Ástu Dís Óladóttur, prófessor í viðskiptafræði við Háskóla Íslands, Háskólakonu ársins 2025.

Valnefnd skipuðu Ásgerður Halldórsdóttir, Guðrún Gunnarsdóttir og Vala Georgsdóttir og var það samdóma niðurstaða valnefndar að útnefna Ástu Dís úr hópi sterkra tilnefninga. Í umsögn nefndarinnar kemur fram að Ásta Dís hafi með störfum sínum sýnt framúrskarandi leiðtogahæfileika og haft veruleg áhrif á tengsl fræða og atvinnulífs á Íslandi. Hún hafi markvisst unnið að uppbyggingu náms og rannsókna, auk þess að skapa ný tækifæri fyrir nemendur og efla samstarf við fyrirtæki og stofnanir.

Láttu, fóstra, napurt um þá næða norðanélin þín,
fjörudrauga og fornar vofur hræða. Feigum villtu sýn...

Svona orti Jakobína Sigurðardóttir skáldkona um Hornstrandir þegar hún heyrði að Bandaríkjaher hyggðist breyta þar fuglabjörgum með skotæfingum í Kalda stríðinu. Þessi björg voru Jakobínu svo nærri hjarta að hún kallaði þau fóstruna sína ásamt svæðinu öllu sem björgin tilheyra. Jakobína ólst upp við allra ysta haf í Hælavík á Hornströndum þar sem ekki reyndist hægt að rækta kartöflur sökum seltu og hrakviðra og árin gátu svo sannarlega verið erfið. Oft voraði seint og sumarið sleppti því stundum jafnvel alveg að koma. Hafísinn var þá rétt úti fyrir landi eða hreinlega inni á víkunum.

„Það hefur lengi verið vitað að hægt er að fyrirbyggja útilokun skynsegin (e. neurodivergent) fólks og einstaks framlags þeirra til samfélagsins og menningarinnar í heild og ég vona að verkefnið muni hafa jákvæð og langvarandi áhrif á samfélagslega inngildingu þeirra,“ segir Kathy D'arcy, femínískt ljóðskáld, aðgerðarsinni og nýdoktor við Háskóla Íslands.

Kathy rannsakar nú möguleikann á því að hanna sameiginleg vinnurými fyrir einstaklinga í listum og skapandi greinum með taugafjölbreytileika (e. neurodiversity) að leiðarljósi. Verkefni hennar, “AnFinn: Autism and Neurodiversity ReFraming Innovation” felur í sér rannsókn um hvernig megi hanna slík rými, á vefnum og í raunheimum. Kathy hefur unnið að svipuðum verkefnum tengdum aktífisma og rannsóknum í heimalandi sínu, Írandi, og vonast til þess að verkefnið muni ýta undir samtöl um sköpun skynsegin fólks bæði innan lands og á alþjóðlegum vettvangi.

Guðrún Jóhanna Guðmundsdóttir og Hildur Halldórsdóttir kenna nokkur vinsæl námskeið hjá Endurmenntun HÍ og hafa gert það árum saman. Þær eru sérfræðingar í mannauðsmálum og eigendur AUKI - mannauður og stjórnendaráðgjöf en fá einnig til liðs við sig gestakennara sem eru sérfræðingar, hver á sínu sviði. Við tókum þær stöllur tali.

„Ég held að það sé tilhneiging innan ákveðinna hópa á Íslandi að trúa því að hlýnun jarðar sé ekkert svo alvarleg. Ég hef ákveðnar kenningar um hvers vegna svo sé en engin skýr svör enn þá,“ segir Ole Martin Sandberg, nýdoktor í heimspeki við Háskóla Íslands, og vísar þar til viðfangsefnis rannsóknar sinnar, „Áhrif hamfarahlýnunar á tilfinningalíf: Rannsókn á áhrifum loftslagsbreytinga á tilfinningar og hegðun fólks á Íslandi“. Rannsóknin snýst um áhrif hnattrænnar hlýnunar á Íslandi út frá félagslegu og heimspekilegu sjónarhorni.

Spennandi breytingar eru að eiga sér stað á Hallormsstað þar sem Háskóli Íslands býður upp á nám í skapandi sjálfbærni frá og með hausti 2025. Bryndís Fiona Ford hefur stýrt Hallormsstaðaskóla undanfarin ár og unnið að því að koma náminu á háskólastig. 

„Námið byggist á efni sem við höfum þróað og kennt undanfarin sex ár á Hallormsstað en á sér lengri sögu. Það á rætur að rekja til námsins sem byrjað var að bjóða upp á  á Hallormsstað árið 1930 og byggist á gömlum kennslubókum en við færum námið inn í framtíðina,“ segir Bryndís. 

Tíu styrkir hafa verið veittir úr Styrktarsjóði Áslaugar Hafliðadóttur til verkefna sem öll miða að því að efla íslenska tungu á tímum hraðra tæknibreytinga. Styrkirnir renna til fræðimanna og nemenda við Háskóla Íslands sem vinna að fjölbreyttum rannsóknum og verkefnum sem snúa að stöðu íslenskrar tungu í samtímanum. Þetta er í níunda skipti sem úthlutað er úr sjóðnum og nemur heildarupphæð styrkjanna rúmlega 8,5 milljónum króna.

Styrktarsjóður Áslaugar Hafliðadóttur var stofnaður við Háskóla Íslands árið 2014 til minningar um Áslaugu Hafliðadóttur og foreldra hennar, þau Sesselju Eiríksdóttur og Hafliða Jón Hafliðason. Meginmarkmið sjóðsins er að efla íslenska tungu með styrkjum til sérverkefna á sviði íslenskra fræða.

Styrkjum var að þessu sinni úthlutað til eftirtalins fræðifólks og nemenda:

„Menntun, vísindi og menning eru meginstólpar hvers samfélags og leiða af sér þekkingu í takt við það sem samfélagið þarfnast hverju sinni. Það er grundvallaratriði við að tryggja framþróun í síbreytilegum heimi. Þar af leiðandi fylgir því mikil ábyrgð að hafa aðkomu að starfsemi af þessum toga hérlendis, sérstaklega þar sem málefnasviðin eru afar yfirgripsmikil en líka á alþjóðlegum vettvangi í umboði ungs fólks á Íslandi.“

Þetta segir Isabel Alejandra Díaz, nemandi og verkefnisstjóri við Háskóla Íslands, en hún var fyrr á þessu ári kjörin ungmennafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum (SÞ) á sviði mennta, vísinda og menningar. Í vetur var í fyrsta sinn kosið með lýðræðislegum hætti í þessa tilteknu stöðu og Isabel segir að það hafi verið afar þýðingarmikið. 

Háskóli Íslands á aðild að alþjóðlegri ráðstefnu (Nobel Symposium) um bókmenntaumfjöllun á tímum vefmiðla sem haldin verður í samstarfi nokkurra háskólastofnana og Nóbelsstofnunarinnar í Svíþjóð. Ráðstefnan nefnist Literary Judgment and the Fora of Criticism og verður haldin í húsakynnum Konunglegu sænsku verkfræðiakademíunnar í Stokkhólmi dagana 7. til 9. júní. Hægt verður að fylgjast með ráðstefnunni í streymi (sjá hlekki hér að neðan).

Ágústa Eyjólfsdóttir, Birta Rakel Óskarsdóttir, Bjarki Leó Snorrason og Katrín Hólmgrímsdóttir, öll þriðja árs nemar í læknisfræði við Háskóla Íslands, hafa hlotið styrk úr Menntasjóði Læknadeildar til að vinna að BS-rannsóknarverkefni við erlenda háskóla. Heildarstyrkupphæð nemur 1,4 milljónum króna. 

Aurora samstarfið, sem Háskóli Íslands er hluti af, hefur hlotið 14,4 milljónir evra, jafnvirði rúmlega tveggja milljarða króna, í styrk frá Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins fyrir áframhaldandi samvinnu háskóla innan áætlunarinnar European Universities Initiative. Þetta gerir Aurora og Háskóla Íslands kleift að treysta samstarfið enn frekar í átt að því markmiði að efla háskólamenntun til samfélagslegra áhrifa.

Háskóli Íslands leiðir Aurora samstarfið næstu fjögur árin sem styrkurinn nær til. Umsóknin hlaut góða umsögn, 90 af 100 stigum mögulegum, og byggir á þeim mikla árangri sem náðst hefur á fyrstu árum samstarfsins, árin 2020-2023. 
Jón Atli Benediktsson, rektor Háskóla Íslands og forseti Aurora, er að vonum ánægður með tíðindin:

Ríflega 80 doktorar hafa brautskráðst frá Háskóla Íslands á síðustu 12 mánuðum og var þeim fagnað á árlegri Hátíð brautskráðra doktora sem fram fór í Hátíðasal skólans í dag, á fullveldisdaginn. Þetta var í tólfta sinn sem hátíðin er haldin en viðstödd hana var Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem jafnframt ávarpaði gesti við athöfnina.

Á hátíðinni taka þeir doktorar sem brautskráðst hafa frá skólanum á undanliðnum 12 mánuðum við gullmerki skólans og að þessu sinni eru þeir 83 talsins. Doktorarnir koma af öllum fimm fræðasviðum skólans og í hópnum eru 34 karlar og 49 konur. Sameiginlegar doktorsgráður með öðrum háskólum eru tvær talsins auk þess sem á árinu brautskráðist nemandi sameiginlega frá tveimur fræðasviðum skólans. 37% doktoranna eru með erlent ríkisfang. Brautskráðir doktorar frá stofnun Háskóla Íslands telja nú á annað þúsund en sá áfangi náðist í fyrra að þúsundasti doktorinn brautskráðist frá skólanum. 

„Rannsóknin snýr að þeim textategundum sem eru ritaðar á efri stigum grunnskóla, í framhaldsskóla og háskóla og þeirri tilfærslu frá því að nota ensku sem erlent mál í að nota ensku sem kennslumál,“ segir Súsanna Björg Vilhjálmsdóttir, doktorsnemi í ensku, en hún fékk úthlutuðum styrk frá Rannís til þess að vinna rannsókn um ritun á grunn-, framhalds- og háskólastigi.

Rannsókn Súsönnu er megindleg rannsókn sem felst í því að spurningalistar voru sendir út rafrænt og lagðir fyrir nemendur á efra stigi grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla. Súsanna tók eftir því við vinnslu rannsóknarinnar að enska er ekki bara notuð í enskukennslu á efri stigum grunnskóla heldur einnig í öðrum námsgreinum. Þegar nemendur fara í framhaldsskóla eykst notkun ensku sem kennslumáls, ekki þó endilega í kennslustundum heldur í lesefni og við textaskrif.

„Verkefnið má rekja allt aftur til  ársins 2010 þegar það gaus í Eyjafjallajökli. Fyrirtækið Gerosion ehf. hefur rannsakað ýmis efni til að nota í byggingariðnaði, þar á meðal eldfjallaösku. Sumarið 2023 kynnti prófessor Sigrún Nanna Karlsdóttir, kennari minn í Háskóla Íslands, fyrir mér tækifæri til að vinna sumarstarf hjá Gerosion ehf. í stöðu sem styrkt var af Nýsköpunarsjóði námsmanna. Þar rannsakaði ég bindingu á koldíoxíði, CO2, með svokallaðri steinlíms (e. geopolymer) tækni með það fyrir augum að búa til bindiefni sem kallast AlSiment. Við störf mín þar áttaði ég mig á miklum möguleikum verkefnisins sem hvatti mig áfram,“ segir Gonzalo Patricio Eldredge Arenas, meistaranemi í jarðhitaverkfræði við HÍ, aðspurður um upphaf verkefnis hans og Heiðars Snæs Ásgeirssonar, en fyrir það hlutu þeir Nýsköpunarverðlaun forseta Íslands í janúar síðastliðnum.

Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir háskóla-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra, Jón Atli Benediktsson, rektor Háskóla Íslands, og Þorvaldur H. Gissurarson, forstjóri ÞG verks, undirrituðu í dag samning um uppsteypu og frágang á nýju húsi Heilbrigðisvísindasviðs sem rísa mun á Landspítalalóðinni. Áætlað er að nýtt hús og endurbættur Læknagarður muni hýsa stóran hluta af starfsemi sviðsins og að framkvæmdir taki alls um fimm ár.

ÞG verk átti lægsta tilboð í útboði verksins sem fram fór fyrr á þessu ári. Útboðið var í höndum Nýs Landspítala þar sem uppbyggingin er hluti af allsherjaruppbyggingu á Landspítalasvæðinu sem nú stendur yfir. Nýtt hús Heilbrigðisvísindasviðs er afrakstur áralangrar þróunar og vinnu innan og utan HÍ með það að markmiði efla kennslu, rannsóknir og nýsköpun á sviði heilbrigðisvísinda í nánu samstarfi við Landspítala. Heilbrigðisvísindasvið gegnir enda lykilhlutverki í menntun heilbrigðisstétta á Íslandi og rannsóknum tengdum heilsu þjóðarinnar.

Embætti landlæknis birti nýlega ný viðmið fyrir orku og næringarefni en slík viðmið voru síðast gefin út fyrir tíu árum. Viðmiðin byggjast á nýjustu Norrænu næringarráðleggingunum þar sem ritrýndar vísindagreinar eru lagðar til grundvallar. Að auki er tekið tillit til hefða og venja í hverju landi fyrir sig. Ráðleggingum embættis landlæknis um mataræði er ætlað að leggja grunninn að æskilegu mataræði í heild frekar en einblína á einstök næringarefni.

Jóhanna E. Torfadóttir, verkefnastjóri næringar hjá embætti Landlæknis og lektor í lýðheilsuvísindum við Háskóla Íslands, ræddi þessi nýju næringarviðmið í samtali við Ríkisútvarpið. Jóhanna segir mikið um misvísandi upplýsingar um næringu í gangi í samfélaginu og töluvert um rangfærslur og því mikilvægt að það komi fram að það sem þau leggja fram sé byggt á rannsóknum.

Í heildarstefnu HÍ er lögð sérstök rækt við samstarf við samfélag og atvinnulíf. Þar er jafnframt sérstaklega tiltekið að rannsóknir innan skólans eigi að mæta ólíkum þörfum íslensks samfélags og atvinnulífs og stuðla að sjálfbærum heimi.

Fullyrða má að doktorsverkefni Önnu Þóru Hrólfsdóttur, aðjunkts við Matvæla- og næringafræðideild Háskóla Íslands og sérfræðings hjá Matís, sé einmitt á þessum nótum. Í því verkefni er sjónum beint að nýsköpun, tengslum við atvinnulíf og sjálfbærni í krafti rannsókna og þekkingarsköpunar. Anna Þóra varði doktorsritgerð sína í byrjun nóvember og flutti ávarp á hátíð brautskráðra doktora fyrir hönd allra þeirra sem hlutu gullmerki HÍ á hátíðinni.

Mikilvægt er að veita geðrækt meiri athygli í skólakerfinu að mati Bergljótar Gyðu Guðmundsdóttur, dósents við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, og Jóhönnu Birnu Bjartmarsdóttur, grunnnema í menntavísindum og heilsueflingu við Háskólann í Flórída. Þær hafa nýlokið við greiningu á þúsundum rannsókna sem gerðar hafa verið á almennu námsefni um geðrækt í skólum ásamt leiðbeinanda Jóhönnu Birnu, Ragnhildi Bjarnadóttur, lektor við Háskólann í Flórída, og Brittany Kester, bókasafns- og upplýsingafræðingi við sama skóla.

Fjölmargar rannsóknir hafa verið gerðar á þessu sviði og rannsakendunum fjórum fannst mikilvægt að taka saman yfirlit um stöðu þekkingar á sviðinu. Alls fóru þær yfir um 7.500 rannsóknir sem uppfylltu ákveðin skilyrði og gefnar voru út á árunum 2013 til 2024. 

„Í tilefni menningarborgarhátíðarinnar í dag ætlar Háskóli Íslands að opna vef á Netinu um vísindi. Markmið vefjarins er að efla áhuga og þekkingu á vísindum og fræðum í landinu.“ Svona hófst frétt sem birtist í dagblaðinu Degi þann 29. janúar árið 2000. Þess frétt um upphaf Vísindavefsins lét ekki mikið yfir sér frekar en vefurinn þá en hann hefur vaxið gríðarlega síðan og er í dag, á 25 ára afmælinu, einn vinsælasti vefur landsins sem nýtur mikils trausts í samfélaginu.

Vefurinn var hugarfóstur Þorsteins Vilhjálmssonar, prófessors emeritus í eðlisfræði sem var fyrsti ritstjóri vefsins, og eins og kemur fram í fréttinni í Degi var vefurinn framlag Háskóla Íslands í tilefni þess að Reykjavík var menningarborg Evrópu árið 2000. 

Vísindamenn við Háskóla Íslands eru meðal þeirra sem koma að nýju evrópsku rannsóknaverkefni, ICELINK, sem miðar að því að varpa nýju ljósi á áhrif loftslagsbreytinga á hopun jökla á Norður-Atlantshafssvæðinu. Verkefnið hefur hlotið yfir milljarð króna í styrk frá Evrópusambandinu. Hlutverk vísindamanna skólans verður m.a. að safna gögnum um ísflæði og hreyfingu jökla og miðla niðurstöðum rannsóknanna á hopun jökla með myndrænum hætti til almennings og stefnumótenda.

Því er fagnað í dag að þrjár konur hafa hlotið framgang í stöðu prófessors við námsbraut í stærðfræði við Háskóla Íslands, fyrstar kvenna. Þetta eru þær Anna Helga Jónsdóttir, prófessor í tölfræði, Valentina Giangreco Puletti, prófessor í stærðfræðilegri eðlisfræði, og Sigrún Helga Lund, prófessor í tölfræði.

Lengst af gengdi engin kona prófessorsstöðu við námsbrautina en vísindakonurnar þrjár hafa á undanförnum misserum ýmist verið ráðnar sem prófessar eða fengið framgang úr starfi dósents í starf prófessors. Þessum gleðilega áfanga er fagnað með svokallaðri innsetningarathöfn Raunvísindadeildar þar sem prófessorarnir segja frá lífi sínu og störfum og fer vel á því að athöfnin fari fram í Veröld – húsinu sem kennt er við annan brautryðjanda, Vigdísi Finnbogadóttur.

Hvað er átt við þegar talað er um hringrásarhagkerfi? Hversu stórt er hringrásarhagkerfið á Íslandi? Miðar íslensku samfélagi eitthvað áleiðis í því að koma á meiri hringrás? Þessum spurningum leitast Guðmundur Steingrímsson, doktorsnemi í umhverfis- og auðlindafræði við Háskóla Íslands, við að svara í nýrri rannsókn um hringrásarhagkerfið á Íslandi. „Hugtakið hringrásarhagkerfi er notað um hitt og þetta og virðist í raun vera einhvers konar regnhlífarhugtak yfir ýmiss konar aðferðir til þess að minnka ágang í auðlindir, draga úr þörf fyrir hráefni og minnka úrgang,“ segir Guðmundur.

Þessi óljósa hugtakanotkun veldur því að erfitt reynist að meta umfang hringrásarinnar, hvort hringrásin sé að aukast og hvernig megi auka hana. Markmið rannsóknarinnar er því tvískipt en hún snýst annars vegar um hugtakagreiningu og hins vegar um að finna leiðir til að meta stærð hringrásarhagkerfisins. 

Sonja Sigríður Jónsdóttir útskrifaðist vorið 2023 með meistaragráðu í markaðsfræði og alþjóðaviðskiptum frá Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands. Í dag starfar Sonja sem markaðsfulltrúi hjá KPMG þar sem hún nýtir bæði þekkingu og reynslu úr náminu daglega í fjölbreyttum verkefnum.

Frá sálfræði yfir í viðskiptafræði

Sonja hóf nám í sálfræði en áttaði sig snemma á því að áhugi hennar lægi ekki í klínískri sálfræði. „Á öðru ári skráði ég mig í viðskiptafræði sem aukagrein. Ég lauk síðan B.Sc.-gráðu í sálfræði með viðskiptafræði sem aukagrein og þannig varð viðskiptafræðin um þriðjungur af grunnnáminu mínu,“ segir hún.

Háskóli Íslands tekur fyrsta skrefið til að bæta umferð og umhverfi á háskólasvæðinu með því að innleiða gjaldtöku fyrir bílastæði. Þessi breyting tekur gildi 18. ágúst nk. Fyrstu vikuna gefst starfsfólki og nemendum tækifæri til að kynna sér nýtt fyrirkomulag á bílastæðum háskólans og skrá sig í áskrift án þess að eiga á hættu að fá sekt.

Bílastæðum verður skipt í tvo flokka:

• H1: Skammtímastæði. Þau verða merkt sérstaklega og eru næst helstu byggingum. Stæðin eru gjaldskyld fyrir alla samkvæmt gjaldskrá og eru ekki langtímastæði með mánaðaráskrift.
• H2: Langtímastæði. Starfsfólk og nemendur Háskóla Íslands geta gerst áskrifendur og nýtt þessi stæði sem langtímastæði með mánaðaráskrift. Aðrir greiða tímagjald samkvæmt gjaldskrá.

Handhöfum stæðiskorts fyrir hreyfihamlaða verður eftir sem áður heimilt að leggja ökutæki í gjaldskylt bifreiðastæði án sérstakrar greiðslu skv. gildandi umferðarlögum.

Ný rannsókn við Háskóla Íslands sem  beinist að reynslu unglinga af endómetríósu bendir til þess að sjúkdómurinn valdi umtalsverðri lífsgæðaskerðingu og komi í veg fyrir að sumir unglingar geti lifað lífinu á þann hátt sem þeir vilja. 

Endómetríósa eða endó er krónískur sjúkdómur sem einkennist af því að endómetríósufrumur setjast á yfirborðsþekju líffæra utan legs en læknavísindin hafa þó ekki skilgreint nákvæm einkenni sjúkdómsins. Hann hefur áhrif á tíundu hverja konu og fólk sem fæðist í kvenmannslíkama.

Að rannsókninni stendur Emma Marie Rivard Henriot, doktorsnemi við Heimspekistofnun Háskóla Íslands og stjórnarmaður í Endósamtökunum, samtökum sem veita fólki með sjúkdóminn stuðning, fræða samfélagið um hann og berjast fyrir bættri heilbrigðisþjónustu fyrir fólk sem við hann glímir.

Þótt segja megi að áhrif kórónuveirufaraldursins fari þverrandi hér á landi og víðast hvar í heiminum má reikna með að hann verði viðfangsefni fræðafólks um langt skeið enn. Rýna þarf betur í eftirköst sýkinga sem fólk fæst við, langtímaáhrif faraldursins á líðan fólks og áhrif faraldursins á samfélagið og hina ýmsu hópa þess, svo eitthvað sé nefnt. Goda Cicenaite er ein þeirra sem mun helga sig rannsóknum á því síðastnefnda næstu misserin því í doktorsnámi sínu í hnattrænum fræðum við Háskóla Íslands rýnir hún í reynslu landa sinna af faraldrinum hér á landi.

Nýtt hús Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og Íslensku- og menningardeildar Háskóla Íslands hefur fengið nafnið Edda. Tilkynnt var um það við vígslu hússins í dag. Um 1580 tillögur frá hátt í 3400 þátttakendum bárust í nafnasamkeppni um heiti á húsið.

Í áliti dómnefndar segir meðal annars: 

„Nafnið er fallegt, lipurt og séríslenskt; en það er einnig þekkt á alþjóðlegum vettvangi. Það vekur margbreytileg hugrenningatengsl við bæði fortíð og samtíð, er minnisstætt og hefur jákvæða vísun til hlutverks hússins og starfsemi þess í nútímasamfélagi. Þá fellur nafnið vel að heitum annarra bygginga á háskólasvæðinu.  

Tveir prófessorar við Háskóla Íslands, þeir Davíð Ottó Arnar og Helgi Guðmundsson, voru sæmdir heiðursmerki hinnar íslensku fálkaorðu á hátíðlegri athöfn á Bessastöðum á þjóðhátíðardaginn 17. júní. Þeir voru í hópi 14 Íslendinga sem fengu orðuna að þessu sinni.

Davíð Ottó Arnar, yfirlæknir hjartalækninga á Landspítala og prófessor við Læknadeild, hlýtur riddarakrossinn fyrir framlag til hjartalækninga, vísindarannsókna og nýsköpunar.

Davíð lauk kandídatsprófi frá Læknadeild Háskóla Íslands og doktorsprófi frá sama skóla. Auk þess hefur hann lokið meistaraprófi í stjórnun heilbrigðisþjónustu og lýðheilsu frá Háskólanum í Reykjavík. Hann var við sérfræðinám við University of Iowa Hospitals and Clinics í Iowa City í Bandaríkjunum og lauk þaðan sérfræðinámi í lyflækningum, hjartalækningum og raflífeðlisfræði hjartans. 

Auglýst er eftir umsóknum um styrk úr Rannsóknasjóði Ingibjargar R. Magnúsdóttur árið 2023. Um er að ræða styrki til doktorsnema í hjúkrunar- og ljósmóðurfræðum og njóta nemendur við Háskóla Íslands forgangs. Heildarupphæð styrkja er allt að 2.000.000 krónur.
Markmið sjóðsins er að efla rannsóknir í hjúkrunar- og ljósmóðurfræðum og verða veittir styrkir til rannsóknaverkefna hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra í doktorsnámi, sem falla að markmiðum sjóðsins.

Umsóknarfrestur um styrki úr sjóðnum er til og með 21. ágúst 2023.

Rafræn umsóknareyðublöð er að finna á heimasíðu Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideildar og heimasíðu sjóðsins á sjóðavef HÍ.

„Karllægri vinnumenningu innan lögreglunnar fylgja einstakar áskoranir vegna hefðbundinna karlmennskuhugmynda og stigveldis innan stofnunarinnar. Það er mikilvægt að löggæslustörf séu opin öllum kynjum og að minnihlutahópar hrekist ekki úr starfi vegna fjandsamlegrar vinnumenningar,“ segir Sólveig María Thomasdóttir sem vann í sumar við að rannsaka viðbrögð við áreitni innan lögreglunnar. Fyrri rannsóknir hafa leitt í ljós að brýn nauðsyn er á breytingum innan lögreglunnar þar sem hugmyndir um karlmennsku eru ríkjandi, en það hefur meðal annars þær afleiðingar að konur hrekjast úr starfi innan stofnunarinnar.  

Í fyrstu rannsókn sinnar tegundar á stofnbyggingu og fjölbreytileika urriðastofna í Þingvallavatni, Henglinum og á nærliggjandi svæðum hafa vísindamenn við Háskóla Íslands og Hafrannsóknastofnun - rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna komist að því að skyldleiki stofna á svæðinu endurspeglar að stóru leyti tengsl vatnsfarvega og tilkomu fossa sem fiskurinn kemst ekki upp fyrir. Fjallað er um niðurstöður þessarar rannsóknar í vísindatímaritinu PeerJ sem kom út nú í byrjun september.

Markmið vísindamannanna var að kortleggja  breytileika í genamengi urriða á vestari hluta vatnasvæðis Ölfusár og nýta erfðagögnin til að svara spurningum um skyldleika fiska á ólíkum stöðum innan svæðisins og áætla fjölda virkra hrygningarfiska í vel skilgreindum stofnum. 

Styrktarfélagið Göngum saman veitti fyrr í vikunni 15 milljónir króna í styrki til grunnrannsókna á brjóstakrabbameini og komu þeir í hlut vísindafólks og nemenda við Háskóla Íslands. Þetta var í sextánda skipti sem Göngum saman úthlutar slíkum styrkjum og hefur þar með veitt um 150 milljónir króna til brjóstakrabbameinsrannsókna frá stofnun félagsins árið árið 2007.

Sex manns fengu styrk að þessu sinni: 

Fulltrúar Háskóla Íslands og Rannsóknarstöðvar Hjartaverndar undirrituðu á dögunum samning um samstarf um sameiginlegan rekstur Lífsýnasafns Hjartaverndar og jafnframt um hýsingu gagnasafns vísindarannsókna Hjartaverndar hjá Háskóla Íslands í framtíðinni.

Samninginn undirrituðu Vilmundur Guðnason forstöðulæknir og Karl Andersen stjórnarformaður fyrir hönd Hjartaverndar og þau Jón Atli Benediktsson rektor og Unnur Þorsteinsdóttir, forseti Heilbrigðisvísindasviðs, fyrir hönd Háskóla Íslands.

Háskóli Íslands og Hjartavernd hafa um árabil átt afar gott samstarf á sviði vísindarannsókna og kennslu og þess má geta að bæði Vilmundur og Karl eru jafnframt prófessorar við Læknadeild Háskóla Íslands. 

Liðin eru rétt um fjögur ár síðan kórónuveiran skall á íslensku samfélagi af fullum þunga. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og fjölmargir kimar þessarar óværu verið rannsakaðir. Ein þeirra sem lagt hefur lóð á vogarskálarnar í þeim efnum er Lára Jóhannsdóttir, prófessor í umhverfis- og auðlindafræði, sem fór fyrir rannsókn á samfélagslegum áhrifum og lýðheilsuaðgerðum vegna COVID-19 á Vestfjörðum. 

Rannsókninni er í þann mund að ljúka en hún hófst árið 2021 og er hluti af stærri rannsókn sem styrkt var af stjórnvöldum í Kanada. Í rannsókninni er sjónum sérstaklega beint að fámennari samfélögum á norðurslóðum, t.a.m. samfélögum frumbyggja, en rannsóknin tók til norðurskautsríkjanna annarra en Rússlands. Á Íslandi voru áhrif heimsfaraldursins á íbúa og aðra hagaðila á Vestfjörðum rannsökuð. 

Grótta er sannkölluð perla í borgarlandinu og á sunnudag bjóða Háskóli Íslands og Ferðafélag barnanna (FÍ) í fjöruferð í nágrenni vitans. Fjaran í Gróttu er afar skemmtileg því hún er bæði skjólsöm með breiðum sandflákum þegar fjarar út og brim hefur þar líka mikil áhrif. Þarna er því einstakt lífríki og gaman að snúa við steinum og skoða í pollana. 

Á dögunum birtist í tímaritinu Journal of Thoracic Diseases vísindagrein eftir vísindamenn við HÍ og Landspítala um árangur skurðaðgerða þar sem tekið er sýni til sjúkdómsgreiningar úr lungum íslenskra sjúklinga með lungnatrefjun. Um er að ræða mismunandi en sjaldgæfa sjúkdóma þar sem bandvefsmyndum verður í lungunum sem skerðir loftskipti og getur valdið öndunarbilun. Bæði aðgerð og svæfingu hjá þessum sjúklingahópi getur fylgt áhætta og þessari greiningaraðferð er því ekki beitt alls staðar erlendis. Á Landspítala voru allar aðgerðirnar gerðar í svæfingu í gegnum þrjú smá göt með aðstoð brjóstholssjár sem tengd var við sjónvarpsskjá. Fylgikvillar reyndust fátíðir, allir sjúklingarnir lifðu aðgerðina og fékkst greining í 93% tilfella, en rétt greining er forsenda þess að hægt sé að veita áhrifaríkustu lyfjameðferð sem er einstaklingsmiðuð fyrir hvern og einn sjúkling.

Fyrrverandi utanríkisráðherra Svíþjóðar, fulltrúi samtakanna ICAN sem fengu friðarverðlaun Nóbels árið 2017 og fastafulltrúi Bandaríkjanna við afvopnunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna eru aðalfyrirlesarar á alþjóðlegu ráðstefnunni ACONA Conference Reykjavík: Negotiating the Future of Diplomacy sem fram fer í Veröld – húsi Vigdísar föstudaginn 17. maí. Ráðstefnan er öllum opin en hún verður einnig í streymi: https://vimeo.com/event/4303529

Á ráðstefnunni verða friðar - og afvopnunarmál í brennidepli en mikil óvissa ríkir í öryggis- og afvopnunarmálum í heiminum um þessar mundir. Ekki sér fyrir endann á stríðinu í Úkraínu á sama tíma og Rússar hafa dregið sig úr New Start kjarnorkuafvopnunarsamkomulaginu við Bandaríkin. Þetta eykur enn frekar á óstöðugleika í heiminum en í fyrsta skipti síðan á sjöunda áratugnum stöndum við frammi fyrir því að engar hömlur eru lengur á tveimur stærstu kjarnavopnabúrum heims.

Hér á landi er ekki almennt vitað að æðstu verðlaun sem veitt eru á sviði eldfjallafræði í heiminum (Thorarinson Medal) eru kennd við bóndason úr Vopnafirði sem fæddur var árið 1912, Sigurð Þórarinsson jarðfræðing. Þau eru veitt af Alþjóðaeldfjallafræðisambandinu. Nýjasti styrkþeginn, Katharine Cashman, einn fremsti vísindamaður heims á þessu sviði og prófessor við Háskólann í Oregon, er nú stödd á Íslandi í boði Jarðfræðafélags Íslands og flutti erindi fyrir fullu húsi í Háskóla Íslands síðastliðinn mánudag. Þar fjallaði hún um rannsóknir á hraunrennsli á Havaí. Þar er eldvirkni mikil líkt og hérlendis og hraungos verið í gangi nánast samfellt í nokkra áratugi.