Fjölbreyttar rannsóknir í Fiskaspjalli
Hvað eiga bleikjan í Þingvallavatni, sníkjudýr í fiskum, fiskveiðikvóti, þorskseiði og flundran sameiginlegt? Þetta er allt til umfjöllunar í hlaðvarpsþáttum sem hópur núverandi og fyrrverandi doktorsnema við HÍ stendur að og ætlaðir eru almenningi.
Hlaðvarpið ber heitið Fiskaspjall og má finna á hlaðvarpsveitum og YouTube. „Við viljum gera Íslenskar fiskirannsóknir aðgengilegar fyrir öll. Við vonum að ástríða okkar á fiskirannsóknum muni ná til fólks,“ segir m.a. á vefsíðunni ICE Fish Research sem doktorsnemarnir hafa sett á laggirnar til þess að miðla bæði hlaðvarpinu og öðru áhugaverðu efni um fiskirannsóknir.
Hugmyndin að þessum miðlunarvettvangi kviknaði í kjölfar árlegrar ráðstefnu Vistfræðifélags Íslands árið 2024 en þá stóð félagið fyrir vinnustofu um vísindamiðlun. „Við, stofnendur ICE Fish Research, vorum allar viðstaddar. Við vorum allar að vinna að doktorsverkefnum okkar við Háskóla Íslands og höfðum verið að pæla í hvernig við gætum miðlað rannsóknum okkar til almennings. Við vorum allar svo innblásnar og áhugasamar að við ákváðum í því augnabliki að setja á fót okkar eigin vettvang til vísindamiðlunar og strax í maí 2024 opnuðum við ICE Fish Research,“ segir Alessandra Schnider, sem stofnaði vettvanginn ásamt þeim Lieke Ponsioen, Michelle Valliant og Theresu Henken. Síðar bættist við Guðbjörg Ósk Jónsdóttir. Þær Guðbjörg, Michelle og Lieke eru enn í doktorsnámi en Alessandra og Theresa luku doktorsprófi frá HÍ í fyrra.
Allar eru þær ungar vísindakonur og áhersla þeirra er ekki síst á að nýta þennan vettvang til að kynna annað ungt vísindafólk og hvetja það til að deila rannsóknunum sínum. „Við viljum fyrst og fremst ná til almennings, sérstaklega ungs fólks. Við viljum einnig draga íslenska fiskirannsakendur fram í dagsljósið og vonandi stuðla að samtali og samtarfi,“ segir Guðbjörg um markmiðið með vettvanginum.
Alessandra Schnider lauk doktorsprófi frá HÍ í fyrra.
Fiskar henta afar vel til alls kyns rannsókna
Fiskar skipa stóran sess í vistkerfi hafsins í kringum Ísland og í vistkerfum áa og vatna víða um land og þá hafa fiskveiðar lagt grunninn að þeirri velsæld sem Íslendingar búa við í dag. Tækifærin til rannsókna á fiskum eru því æði mörg og fjölbreytt hér á landi eins og endurspeglast vel í efnistökum hlaðvarpsþáttanna en þar er rætt við fólk sem starfar víða um land og hjá ólíkum stofnunum.
Það er hins vegar ekki bara staða fiskitegundanna innan vistkerfanna sem kallar á rannsóknir heldur einnig þær breytingar sem eru að verða í umhverfinu af mannavöldum og hafa áhrif á afkomu tegundanna og innrás nýrra tegunda. Má þar nefna breytt göngumynstur nytjafiska Íslendinga samfara hækkandi sjávarhita, landnám flundrunnar í íslensku lífríki og áhrif fiskeldis á villta laxastofna.
Lieke bendir á að fiskirannsóknir séu afar mikilvægar af ýmsum öðrum ástæðum, m.a. fyrir aukinn skilning á tegundamyndun, það er hvernig stofnar þróast og verða mismunandi tegundir. „Fiskar eru gamlir út frá sjónarmiði þróunar og hafa þróast í ýmis form og lögun og búa í mjög fjölbreyttu umhverfi. Þetta gerir okkur kleift að svara mörgum fræðilegum spurningum um til dæmis hvernig nýjar tegundir koma fram,“ segir hún.
Alessandra bætir við að til þess að geta verndað vistkerfi heimsins þurfum við að þekkja ólíka leikendur í þeim og samspil þeirra. „Þetta er afar mikilvægt þegar við glímum við mikla krísu tengda líffræðilegum fjölbreytileika. Fiskar eru enn fremur mikilvæg uppspretta fæðu og því skiptir miklu fyrir fæðuöryggi að ná sem bestum árangri í fiskeldi og tryggja stöðuleika meðal villtra stofna,“ segir Alessandra um mikilvægi fiskirannsókna.
Lieke stefndi alls ekki á fiskirannsóknir en sem grunnnema gafst henni færi á að fara í starfsnám við Háskóla Íslands þar sem hún rannsakaði bleikju og urriða. „Í ljós kom að ég hafði mjög gaman af því að rannsaka bleikjuna í Þingvallavatni því þær eru svo mismunandi og hægt að rannsaka svo margt.“
Hornsíli og bleikja í háskerpu í rannsóknum
Áhugi þessara ungu vísindakvenna á þessum mikilvægu rannsóknum kviknaði með ólíkum hætti og viðfangsefni þeirra eru að sama skapi ólík. „Ég hef mestan áhuga á því hvernig umhverfið mótar lífverur og hvernig streituvaldandi umhverfisaðstæður geta haft áhrif á næstu kynslóð(ir). Í meistaranámi rannsakaði ég vervet-apaketti en í doktorsnáminu beindi ég sjónum mínum að hornsíli. Það er mun einfaldara að eiga við þau í tilraunum, þau eru lítil, fjölga sér hraðar og sýna mikinn sveigjanleika í einkennum. Þess vegna henta þau einkar vel þegar svara þarf þróunarfræðilegum spurningum,“ segir Alessandra.
Lieke stefndi alls ekki á fiskirannsóknir en sem grunnnema gafst henni færi á að fara í starfsnám við Háskóla Íslands þar sem hún rannsakaði bleikju og urriða. „Í ljós kom að ég hafði mjög gaman af því að rannsaka bleikjuna í Þingvallavatni því þær eru svo mismunandi og hægt að rannsaka svo margt. Ég hélt mig því við hana í meistaranámi við HÍ og svo áfram í doktorsnámi. Í námi mínu hafa tegundin og kerfi haldist óbreytt en rannsóknarspurningar mínar gætu ekki verið ólíkari. Ég hef rannsakað svipgerðir hennar, þróun og þroska og nú er ég að rýna í hegðun hennar. Það verður aldrei leiðinlegt að rannsaka bleikjuna í Þingvallavatni,“ segir Lieke.
Guðbjörg Ósk Jónsdóttir, doktorsnemi við HÍ.
Þegar Guðbjörg var að velta fyrir sér hvað hana langaði að rannsaka í meistaranámi vöknuðu spurningar um þróun, aðlögun og/eða tegundarmyndun. „Ég þurfti bara að finna gott kerfi til að svara þessum spurningum. Að lokum valdi ég bleikjuna vegna fjölbreytileikans innan tegundarinnar. Við rannsóknir á bleikjunni og að kynnast metnaðarfullu ungu og eldra vísindafólki sem sinnir fiskirannsóknum hefur áhugi minn á þessu rannsóknasviði bara vaxið,“ segir Guðbjörg.
Fiskaspjallsþættirnir eru þegar orðnir 15 talsins og þær stöllur stefna á útgáfu fleiri á þessu ári. „Við erum að undirbúa nokkra bónusþætti nú á vormisseri og komum svo aftur í haust með næstu þátttaröð,“ segir Alessandra.
Hlustaðu á hlaðvarpið á Fiskaspjall:
Hægt er að fylgjast með ICE Fish Research á:
