Milli leikja og lokana - Rannsaka afleiðingar Covid-19 fyrir leikskóla á Norðurlöndum
Björn Rúnar Egilsson, lektor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, leiðir íslenska hlutann í umfangsmiklu norrænu rannsóknarverkefni þar sem skoðuð eru áhrif COVID-19-faraldursins á leikskólakerfið. „Við viljum reyna að komast að því hvaða lærdóm megi draga af faraldrinum, hvernig megi renna stoðum undir félagslega sjálfbærni og auka seiglu í kerfinu fyrir áföll sem gætu komið í framtíðinni,“ segir Björn.
Rannsóknin ber nafnið „Afleiðingar takmarkana vegna Covid-19 heimsfaraldursins fyrir leikskóla á Norðurlöndum“ og er samstarfsverkefni sjö háskóla: Háskólans í Stafangri í Noregi, Oulu-háskóla í Finnlandi, Københavns Professionshøjskole í Danmörku, Háskólanna í Jönköping og Kristinstad í Svíþjóð auk Háskóla Íslands. Rannsóknin hófst árið 2023 og stendur út árið 2026.
Björn Rúnar, sem er lektor við Deild kennslu- og menntunarfræði, og Jóhanna Einarsdóttir, prófessor emerita við Deild menntunar og margbreytileika og doktorsleiðbeinandi Björns, vinna saman að íslenska hluta verkefnisins. Þau munu jafnframt leggja sitt af mörkum í sameiginlegum norrænum vísindagreinum um niðurstöður verkefnisins. Þar verður dregin fram sameiginleg reynsla foreldra og kennara á Norðurlöndum.
Rannsóknin hófst á því að dregnar voru saman allar rannsóknir sem gerðar voru á meðan COVID-19-faraldurinn stóð yfir. Að því loknu voru tekin viðtöl við bæði foreldra barna sem voru á leikskólaaldri á þessum tíma og leikskólakennara sem störfuðu í COVID-faraldrinum. Hér á landi var rætt við þrettán foreldra sem voru með börn á aldrinum þriggja til fimm ára þegar faraldurinn skall á. Haustið 2025 var svo lögð spurningarkönnun fyrir foreldra og kennara og hafa um 500 manns þegar svarað en úrvinnsla niðurstaðna er ekki hafin. Í lokin verða rannsóknirnar í öllum norrænu ríkjunum teknar saman og til stendur að reiða fram ráðleggingar til yfirvalda um viðbrögð ef annar faraldur skyldi skella á.
Foreldrar tala um „kirkjugarð“ og rofin tengsl
Lokaniðurstöður verkefnisins liggja ekki fyrir en rannsóknirnar hafa þegar leitt í ljós að foreldrar hér á landi voru almennt séð ánægðir með leikskólakerfið og studdu þær aðgerðir sem gripið var til á COVID-19-tímabilinu.
„Það var mjög áhugavert að ræða við þau hvernig þau upplifðu þetta. Þetta hafði náttúrulega mjög mikil áhrif á þau og börnin,“ segir Björn.
Sumir foreldrar upplifðu þó að andrúmsloftið breyttist þegar takmarkanir tóku gildi. Grímuskylda, fjarlægðartakmarkanir og bann við snertingu höfðu áhrif á samskipti og flæði í leikskólanum. Í mörgum tilfellum þurftu foreldrar að afhenda börnin sín úti og sækja þau aftur úti síðdegis án þess að hitta kennara eða aðra starfsmenn. „Sumir lýstu þessu eins og þeir væru að mæta í kirkjugarð eða senda börnin sín inn í einhvers konar svarthol. Skorið var á öll tengsl,“ segir Björn.
Björn segir rannsóknina skipta miklu máli til að kortleggja reynsluna og styrkja undirbúning kerfisins ef sambærilegt ástand kæmi upp aftur. Með slíku yrði til eins konar handrit sem sýndi hvað gekk vel, hvað ekki, hvað þyrfti að laga og hvernig hægt væri að skipuleggja starfsemi á sem skilvirkastan hátt. MYND/Kristinn Ingvarsson
Samband foreldra og leikskólakennara veiklaðist og foreldrar misstu alla innsýn í daglegt starf. Margir sögðust ekki lengur vita neitt um það sem gerðist á leikskólanum, hvorki um samskipti barna né vinasambönd, og bentu á að skilaboð frá leikskólanum fjölluðu aðallega um reglur og sóttvarnaákvarðanir en ekki um líðan eða daglegt líf barnanna.
Þrátt fyrir að faraldurinn hafi gjörbreytt daglegu lífi foreldra og barna komu einnig fram jákvæðar hliðar. Þegar reglurnar voru strangastar máttu foreldrar aðeins mæta með börnin sín í leikskóla annan hvern dag, sem ýtti undir meiri samveru á heimilum. Margir lýstu því að börnin hefðu eytt meiri tíma heima, bakað, spilað og sinnt annarri afþreyingu með foreldrum sínum sem styrkti fjölskyldulífið. Nokkrir foreldrar sögðu þetta hafa verið notalegt og rólegt tímabil.
Aðrir hafa þó áhyggjur af þeirri kynslóð barna sem upplifði þessar takmarkanir og er nú að hefja nám í grunnskóla, enda getur félagsleg einangrun haft afleiðingar fyrir fólk. Hér á landi voru leikskólar hafðir opnir mestan hluta tímans og áhyggjurnar eru því minni en í löndum þar sem lokanir voru umfangsmeiri.
Björn segir rannsóknina skipta miklu máli til að kortleggja reynsluna og styrkja undirbúning kerfisins ef sambærilegt ástand kæmi upp aftur. Með slíku yrði til eins konar handrit sem sýndi hvað gekk vel, hvað ekki, hvað þyrfti að laga og hvernig hægt væri að skipuleggja starfsemi á sem skilvirkastan hátt.
Átti sjálfur barn í leikskóla á Covid-tímabilinu
Björn hefur mikinn áhuga á efninu enda átti hann barn í leikskóla þegar faraldurinn gekk yfir. Hann segir að leikskóli sonar hans hafi tekist vel á við áskoranirnar og að hann hafi ekki tekið eftir neinum neikvæðum áhrifum takmarkananna á líðan eða þroska barnsins. Þvert á móti telur hann að tímabilið hafi styrkt tengsl þeirra beggja.
„Sonur minn var alltaf glaður að fara í skólann og glaður þegar ég sótti hann. Fyrir mig persónulega voru engir sérstakir erfiðleikar í tengslum við þetta, við reyndum bara að hafa það notalegt heima saman þegar við máttum ekki mæta.“
Hann bendir á að engar rannsóknir liggi fyrir þar sem skrásett er hvað best sé að gera þegar heimsfaraldur skellur á, meðal annars vegna þess að síðasti heimsfaraldur af þessu tagi var fyrir rúmum hundrað árum. Í nútímasamfélagi dreifist smit hins vegar mun hraðar, fólk ferðast meira, er í stöðugum samskiptum og sækir þjónustu til ólíkra aðila innanlands og utan. Það gerir skipulag og rétt viðbrögð enn mikilvægari að sögn Björns.
Höfundur greinar: Líf Ramundt Kristinsdóttir, nemi í blaðamennsku.
