Þorsteinn Helgason, dósent í Kennaradeild
„Markmiðið með rannsókninni er að gera fólk meðvitað um að það er alltaf einhver boðskapur í kennslubókum,“ segir Þorsteinn Helgason, dósent í sagnfræði og sögukennslu við Menntavísindasvið Háskóla Íslands. „Kennslubækur eru ekki hlutlausar því að þær miðla einhverjum skoðunum, viðhorfum, áherslum og sjónarmiðum. Það er gott ef kennarar, og helst nemendur líka, eru læsir á þetta og kunna að greina.“
Þorsteinn fékk hugmyndina að rannsókninni á Norræna sagnfræðiþinginu sem haldið var í Stokkhólmi árið 2004. Þá sá Þorsteinn að lítið var fjallað um sögukennslu og kennslufræði. Eftir að hafa haft samband við kennara, stofnanir, kennaradeildir og háskóla víða á Norðurlöndunum fór boltinn að rúlla.
„Rannsóknin snýr að kennslubókum og öðrum námsgögnum sem eru notuð í grunn- og framhaldsskólum á Norðurlöndunum. Verkefnið dregur saman ólíka fræðimenn og örvar rannsóknasamstarf á milli þeirra,“ segir Þorsteinn. Þátttakendurnir í rannsókninni eru allir sérhæfðir á þessu sviði og hafa rannsakað, kennt og ritað um námsefni í sögu um lengri eða skemmri tíma. Verkefnið hefur staðið í hartnær þrjú ár og þátttakendurnir koma úr nokkrum fræðigreinum, svo sem sagnfræði, mannfræði, textavísindum, lestrarfræði og kennslufræði.
Þorsteinn Helgason
Þorsteinn fékk hugmyndina að rannsókninni á Norræna sagnfræðiþinginu sem haldið var í Stokkhólmi árið 2004. Þá sá Þorsteinn að lítið var fjallað um sögukennslu og kennslufræði. Eftir að hafa haft samband við kennara, stofnanir, kennaradeildir og háskóla víða á Norðurlöndunum fór boltinn að rúlla.
„Það er ljóst að kennslubækurnar eru einhvers konar þungamiðja í sögukennslu og líklega meira en í öðrum námsgreinum því að sögu fyrri tíma er ekki auðvelt að nálgast á annan hátt en í gegnum kennslubækur,“ segir Þorsteinn. „Við vorum einnig með netkönnun og þá kom í ljós að kennarar eru mjög virkir og hafa ákveðnar skoðanir á hlutunum. Spurt var til dæmis um það hvert hlutverk kennslubókanna ætti að vera, hvort þær ættu að gefa yfirsýn, efla gagnrýna hugsun, miðla gildum og svo framvegis. Í ljós kom að kennurum finnst sem kennslubækur séu oft uppfullar af þjóðernisvitund en þeir myndu sjálfir vilja sjá meira umburðarlyndi. Kennarar hafa þannig skoðun á því hvernig túlka eigi og útskýra.“
Verkefnið er nú í lokavinnslu og útgáfuferli en jafnframt verður hluti þess þróaður áfram á alþjóðlegum vettvangi. Þetta stig er unnið í samvinnu við Georg-Eckert-Institute for International Textbook Research, sem er þýsk rannsóknarstofnun með alþjóðlegu sniði sem hefur verið flaggskip í námsefnisrannsóknum í heiminum. Þar verður gefið út greinasafn með rannsóknarniðurstöðunum. Rannsóknarverkefnið er fágætt þar sem ekki er vitað um aðra rannsókn á námsefni með þátttöku allra Norðurlanda.
Rannsóknin tengist síðan alþjóðlegri rannsóknarstofnun og eru niðurstöðurnar birtar með þátttöku hennar. Í framhaldi af þessu hafa höfundarnir unnið að greinum í bók sem kemur út á næsta ári undir heitinu „Opening the Mind or Drawing Boundaries? History Texts in Nordic Schools.“ Einn hluti rannsóknarniðurstaðnanna birtist á norrænum málum um svipað leyti og þessi bók og Georg-Eckert-stofnunin hyggst þróa annan hluta áfram, eins og áður sagði, og tengja fleiri lönd saman.
