Tómas Guðbjartsson, yfirlæknir á Landspítala og prófessor við Læknadeild
Tómas Guðbjartsson er einn afkasta- mesti vísindamaður við Háskóla Íslands á sviði læknisfræði. Hann varði doktorsverkefni sitt um nýrnafrumu- krabbamein fyrir réttum áratug og þremur árum síðar var hann ráðinn yfirlæknir á skurðlækningasviði Landspítala. Sama ár varð hann prófessor í skurðlæknisfræði við Háskóla Íslands. Áhuginn á að finna lækningu á nýrnafrumukrabbameini hefur fylgt Tómasi frá því á námsárunum og nú stýrir hann rannsókn á orsökum og horfum sjúklinga með þetta mein. „Þau eru 85% allra krabbameina í nýrum,“ segir Tómas, „en engu að síður eru þessi mein aðeins um tvö til þrjú prósent allra krabbameina sem greinast á Íslandi. Rannsóknir okkar hafa engu að síður sýnt að sjúkdómurinn er sennilega hvergi jafn algengur hlutfallslega og hér á landi.“
Tómas Guðbjartsson
Skýringin á háu nýgengi hér á landi er ekki þekkt en rannsóknir á Landspítala, í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu, hafa sýnt að sjúk- dómurinn liggur í fjölskyldum og erfðir virðast koma meira við sögu en áður var talið.
Tómas segir að þetta háa nýgengi hafi komið í ljós í fyrstu rannsóknunum hér fyrir tæpum aldarfjórðungi og orðið hvati að rannsóknum sem staðið hafa alla tíð síðan. Helsti samstarfs- maður Tómasar frá upphafi í þessum rann- sóknum er Guðmundur Vikar Einarsson þvag- færaskurðlæknir en „sjúklingagrunnurinn nú telur næstum 1300 tilfelli sem þykir mikið,“ segir Tómas.
Skýringin á háu nýgengi hér á landi er ekki þekkt en rannsóknir á Landspítala, í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu, hafa sýnt að sjúk- dómurinn liggur í fjölskyldum og erfðir virðast koma meira við sögu en áður var talið. Að sögn Tómasar eru horfur sjúklinga með nýrnafrumu- krabbamein góðar þegar krabbameinið er bundið við nýrað en mun síðri þegar sjúk- dómurinn hefur dreift sér til eitla eða annarra líffæra.
„Einkenni sjúkdómsins eru afar fjölbreytileg en geta verið lúmsk. Auk þess liggja nýrun djúpt og því erfitt fyrir sjúklinga og lækna að þreifa breytingar á nýranu. Allt að fimmtungur sjúklinga greinist því með sjúkdóm sem búinn er að dreifa sér út fyrir nýrað.“
Tómas segir að með auknum fjölda mynd- rannsókna á sjúklingum, sérstaklega tölvusneið- myndatöku vegna óskyldra sjúkdóma, t.d. vegna leitar að gallsteinum, sé vaxandi fjöldi sjúklinga greindur fyrir tilviljun. Rannsóknir hafi sýnt að þetta hlutfall sé allt að helmingur hér á landi. „Góðu fréttirnar eru þær að lífshorfur þessara sjúklinga eru betri en hinna sem hafa einkenni,“ segir Tómas. „Þetta hefur leitt til þess að horfur hópsins í heild hafa vænkast.“
Að sögn Tómasar hafa þessar bættu horfur ekki einvörðungu skýrst af því að tilviljana- greindu æxlin séu minni eða af lægri æxlisgráðu. „Það virðist sem tilviljanagreining ein og sér sé sjálfstæður jákvæður forspárþáttur fyrir betri lifun. Þetta þýðir að æxli sem greinast fyrir tilviljun séu því ekki endilega af sömu gerð líffræðilega og þau sem gefa einkenni, þau gætu verið líffræðilega mismunandi.“
Þessar niðurstöður hafa vakið töluverða athygli erlendis og hafa Tómas og félagar birt niðurstöður í hátt í 30 vísindagreinum, þar af í öllum helstu vísindaritum innan þvagfæraskurð- lækninga. „Þær rannsóknir okkar sem hafa þó vakið mesta athygli birtust í Nature Communications síðastliðið haust en þær unnum við á erfðum sjúkdómsins með Íslenskri erfðagreiningu. Það sama á við um eldri vísinda- greinar um fjölskyldulægni sjúkdómsins í íslenskum fjölskyldum.“
Tómas segir að stefnan sé að rannsaka þessi æxli enn frekar og þá ekki síst erfðafræði þeirra. Einnig sé í gangi mjög spennandi samstarfs- verkefni með Hjartavernd þar sem litið sé sérstaklega á áhættuþætti sjúkdómsins aðra en erfðir, t.d. atvinnu og áhrif reykinga og offitu.
„Þetta er brýnt verkefni, enda mun minna vitað um áhættuþætti nýrnafrumukrabbameins en fyrir flest önnur krabbamein. Það er því af nógu að taka. Vonandi verður áframhald á samvinnu okkar við innlenda og erlenda vísindahópa, enda mikið í húfi fyrir sjúklinga með nýrnafrumukrabbamein, ekki bara hér á landi heldur á heimsvísu.“