„Börn þurfa  alls konar hæfni út í lífið til þess að nota tæknina“  

Hver er samfélagslegur ávinningur aukinnar fræðslu um stafræna borgaravitund? Er frumvarp mennta- og barnamálaráðherra um lög sem heimila samræmdar reglur um notkun snjalltækja og samfélagsmiðla í skólum málið? Þetta eru spurningar sem  Svava Pétursdóttir, dósent við Menntavísindasvið og talskona stafrænnar borgaravitundar, svaraði í Menntavísindavarpinu á dögunum. Þar ræddi hún einnig INSPECT-rannsóknina þar sem hún rannsakar upplifun nemenda í 5. og 9. bekk á eigin snjallsímanotkun.   

Svava hefur fyrst og fremst kennt á sviði kennslufræða, kennslufræði yngri nemenda í grunnskóla, náttúrugreina og upplýsingatækni. Áður en hún fór í námsleyfi fyrir mörgum árum, sem hún er í raun enn í, kenndi Svava í grunnskóla í fimmtán ár, þar á meðal 1. bekk sex ár í röð en með fram því var hún farin að kenna unglingum náttúrufræði og stærðfræði. Nokkrum árum síðar skoðaði hún gagnsemi upplýsingatækni í kennslu í doktorsritgerð sinni og árið 2012 hóf hún svo störf á Menntavísindasviði Háskóla Íslands. 

„Ég var þá í raun með þetta allt undir beltinu, kennslufræðina þar sem ég hefði kennt í fimmtán ár, náttúrufræðina sem ég hafði kennt í mörg ár og þennan áhuga á upplýsingatækni sem ég hafði notað sjálf í kennslu og viðhaldið því mikið,“ segir Svava. 

Svava hefur rannsakað upplifun nemenda í 5. og 9. bekk á snjallsímanotkun þeirra í rannsókninni INSPECT en hún fjallar meðal annars um stafræna borgaravitund í menntun. „Sá hluti rannsóknarinnar sem ég hef unnið að felur í sér að fara í svokallaðan miðlagöngutúr með börnum. Það voru Danir sem hönnuðu þennan hluta rannsóknarinnar en í honum fór ég í göngutúr með börnum með símana sína og ræddi við þau um hvernig síma þau eigi, hvað þau geri við símana sína og hvaða hlutverk síminn þeirra gegni í þeirra lífi,“ útskýrir Svava.

„Ef maður leggur saman sjö tíma á sólarhring í símanum, unglingar eiga að sofa tíu til tólf tíma á sólahring og svo skóladagurinn, æfingarnar og allar frístundir, þá eru þetta orðnar meira en 24 klukkustundir.“

Hún skoðaði einnig  tímaskýrslurnar í símunum þeirra. „Það er mjög áhugavert að sjá hvernig tímaskýrslurnar þeirra líta út. Nemendur í 5. bekk eiga sum takkasíma og önnur snjallsíma. Þau sem eiga snjallsíma nota hann mörg mjög lítið. En það voru samt einstaklingar sem notuðu þá óheyrilega mikið og höfðu greinilega ekkert aðhald heiman frá sér,“ segir Svava. 

Svava ræddi enn fremur við unglinga í 9. bekk. Þeir áttu allir snjallsíma og notuðu símana sína mjög mikið, óheyrilega mikið að sögn Svövu, allt upp í sjö tíma á sólarhring. „Ef maður leggur saman sjö tíma á sólarhring í símanum, unglingar eiga að sofa tíu til tólf tíma á sólahring og svo skóladagurinn, æfingarnar og allar frístundir, þá eru þetta orðnar meira en 24 klukkustundir,“ segir Svava og bætir við: „Það sem vakti áhuga minn var að þau ná mörg hver 1-2 klukkustundum í símanum áður en þau mæta í skólann. Svo kemur lægð yfir skóladaginn en svo kom aftur hátt ris eftir skóladaginn þar sem þau eru mikið í símanum. En það var einnig svo áhugavert að ræða við krakkana og heyra þau endurspegla raddir foreldra sinna og umræðuna heiman frá um að það væri ekki gott að vera of mikið í símanum.“ 

„Börn þurfa þar á meðal einnig að læra að stilla tækin sín“

Fyrir nokkrum árum barst ósk frá mennta- og barnamálaráðuneytinu um að Svava yrði skipuð talskona stafrænnar borgaravitundar hér á landi af Evrópuráðinu. 

„Evrópuráðið og margar alþjóðlegar stofnanir sem snúa að menntamálum leggja mikla áherslu á stafræna menntun, að stafræn tækni eigi að skipa stóran hluta í menntun því börn þurfa  alls konar hæfni út í lífið til þess að nota tæknina, hvort sem það er til að tjá sig eða ná sér í upplýsingar. Börn þurfa þar á meðal einnig að læra að stilla tækin sín,“ segir Svava. 

En aftur að INSPECT-rannsókninni. Einn hluti hennar snýr að því að ræða við börnin um reglur í skólunum þeirra um notkun snjallsímanotkun. Svava ræddi við þau þ.a. um hversu sátt þau séu við reglurnar og hver hefði búið þær til.   

„Umboðsmaður barna gerði könnun fyrir nokkrum árum síðan þar sem kom í ljós að langflestir skólar hér á landi eru með reglur um snjallsímanotkun í skólanum. Auk þess hefur verið töluverð umræða meðal annars í fjölmiðlum um reglur um símanotkun og símabönn. En samt kom nýverið fram frumvarp um að ráðherra hafi heimild til þess að setja reglugerð um notkun snjalltækja og farsíma í grunnskólum. Það komu um það margar umsagnir og m.a. gáfum við sem stöndum að Rannsóknarstofu í upplýsingatækni og menntun umsögn um frumvarpið, með þeim útgangspunkti að við þurfum að sjálfsögðu reglur um allt sem við gerum í mannlegu samfélagi en það er spurning með svona reglur, hvort þær eigi að koma frá ráðherra sem er rosalega langt frá barninu, þar sem mörg stjórnsýslustig eru þar á milli, eða eiga börnin sjálf að vera þátttakendur í þessari samræðu í skólunum okkar á Íslandi,“ segir Svava. 

„Það er best ef reglurnar eru gerðar í samráði, að skólinn, foreldrarnir og krakkarnir séu í samráði að setja reglurnar.“

Hún bendir enn fremur á að víða sé unnið samkvæmt Barnasáttamála Sameinuðu þjóðanna sem kveður um það að börn eigi að hafa eitthvað um það að segja um umhverfi sitt. Auk þess sé víða í skólum verið að þjálfa nemendur að beita lýðræðislegum aðferðum þar sem umsjónarkennarar byrja á að ræða við bekkinn sinn um hvernig reglur þau ætli að hafa á komandi vetri. „Þarna er sjálfgefið tækifæri fyrir skólana og/eða bekkina að ræða hvernig þau ætli að umgangast þessi tæki í skólanum. Það er best ef reglurnar eru gerðar í samráði, að skólinn, foreldrarnir og krakkarnir séu í samráði að setja reglurnar. Ég hef trú á að það gefi bestu raunina,“ segir Svava í viðtali í Menntavísindavarpinu sem hlusta má á hér fyrir neðan: 

Hlusta má á Menntavísindavarpið hér fyrir neðan: