Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir, forstöðumaður Rannsóknaseturs HÍ í Bolungarvík
Þegar við komum til Bolungarvíkur í gegnum nýju göngin kastar sólin geislum sínum yfir okkur og bærinn blasir við; yfir vakir mögnuð Traðarhyrna og skýlir víkinni og erilsamri höfninni. Þetta er góð höfn og stutt á miðin, logn í henni og nokkrir strákar að veiða af bryggjusporðinum. Af honum er útsýni yfir Djúpið til Jökulfjarða í norðri og inn til Snæfjallastrandar. Ef horft er inn Djúpið blasir Óshlíðin við sem var áður hættulegur farartálmi og nær er Ósvörin þaðan sem í aldir var róið til fiskjar. Bærinn hefur vaxið af veiðum á þorski.
Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir
„Rannsóknin er þverfræðileg,“ segir Guðbjörg Ásta. „Annars vegar miðar hún að því að kortleggja sveiflur í stofnsamsetningu þorsks við Ísland frá landnámi til nútíma og hins vegar að meta áhrif af þessum sveiflum á búsetu í sjávarbyggðum og á efnahag Íslendinga á miðöldum.“
Í Bolungarvík er rannsóknasetur Háskóla Íslands, eitt af sjö slíkum. Þar sinnir starfsfólk vísindastörfum og kennslu og nú er verið að rannsaka þar samspil þorsks og manns. Það fer vel á því þar sem Bolungarvík var ein helsta verstöðin í Ísafjarðardjúpi allt fram á síðustu öld. Þar eru enn miklir sjósóknarar og þegar við Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir erum að spóka okkur á bryggjunni er verið að beita í skúrum við höfnina og strákarnir eru að landa þyrsklingi.
„Rannsóknin er þverfræðileg,“ segir Guðbjörg Ásta. „Annars vegar miðar hún að því að kortleggja sveiflur í stofnsamsetningu þorsks við Ísland frá landnámi til nútíma og hins vegar að meta áhrif af þessum sveiflum á búsetu í sjávarbyggðum og á efnahag Íslendinga á miðöldum.“ Guðbjörg Ásta er forstöðumaður Rannsóknasetursins í Bolungarvík. Hún lítur snöggvast út á víkina og yfir Djúpið sem er enn gjöfult á þorskinn.
Hún heldur áfram og segir að maðurinn hafi alltaf reynt að skilja sveiflur í náttúrunni. „Þekking á okkar helstu auðlindum er enn þá forsenda sjálfbærrar nýtingar. Þorskur hefur alltaf verið helsta útflutningsvara Íslendinga – þannig hafa örlög þorsks og manns verið samtvinnuð frá landnámi,“ segir hún.
„Við hófumst handa í fyrra þannig að rannsóknin er enn stutt á veg komin. Þó hefur miklu magni af beinum af gömlum verstöðvum verið safnað á mismunandi landsvæðum og beinin ná allt aftur að landnámi. Nú er unnið að því að kortleggja erfðabreytileika í beinunum. Þannig má meta líklegar stofnstærðarsveiflur og kanna hvort sú skipting sem nú er í þorskstofninum, sem t.d. tengist breiddargráðu og dýpi, hafi verið stöðug í langan tíma.“
Að sögn Guðbjargar munu niðurstöður rannsóknarinnar hugsanlega gefa innsýn í það hve miklar náttúrulegar sveiflur hafi verið í þorskstofninum og hvernig þær sveiflur tengist t.d. sjávarhita. Hún segir að líffræðilegi hluti verkefnisins miði að því að tengja stofnsveiflur við breytingar í umhverfinu, þar á meðal við sjávarhita og fæðuframboð. Unnið sé með breytileika í tíma en einnig landfræðilega, þ.e. hvernig stofnstærðin tengist breiddargráðu og dýpt miðanna þar sem þorskurinn er veiddur. Hún segir að sýnt hafi verið fram á að breytileiki í þorskstofninum nú á tímum tengist þessum þáttum.
„Niðurstöðurnar gefa mikilvægar stofnvistfræðilegar upplýsingar og bæta forsendur fyrir ákvörðunum um vernd og nýtingu fiskistofna. Þá geta beinar stofnvistfræðilegar upplýsingar um þorskinn aukið umtalsvert skilning á efnahagslegum og umhverfislegum forsendum búsetu á norðurslóðum og þróun sjávarbyggða.“