Á Húsavík hittast HÍ, hafið og hvalirnir
Hvað eiga Jaja Ding Dong og strókurinn úr hnúfubaknum sameiginlegt? Skrítin spurning kannski, en svarið er furðu einfalt: þetta tvennt hefur komið Húsavík á heimskortið. Júróvisjónbíómynd Will Ferrell færði bænum heimsfrægð á sviði evrópsku söngvakeppninnar og jók áhuga ferðamanna á staðnum til muna, en hnúfubakarnir hafa á sama tíma gert Húsavík að nokkurs konar heimahöfn hvalaskoðunar í Evrópu.
„Hvalir eru ekki bara stærstu dýr jarðar. Þeir eru líka meðal mikilvægustu leikenda hafsins. Með ferðum sínum, fæðunámi og líffræðilegri hegðun hafa þeir áhrif á næringarefni í sjónum, lífríki hans og jafnvel kolefnishringrás jarðar. Þess vegna snúast rannsóknir á hvölum ekki aðeins um einstakar tegundir heldur um hafið sjálft, takt þess, orkuflæði og þau flóknu tengsl sem halda vistkerfum þess gangandi.“ Þetta segir Marianne Helene Rasmussen, sjávarlíffræðingur og forstöðumaður Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Húsavík.
Við Ísland eru aðstæður til rannsókna á hvölum einstaklega góðar og fáir staðir bera af með sama hætti og Skjálfandaflói við Húsavík þar sem Marianne starfar. Þar má reglulega sjá fjölbreytt hvalalíf, jafnvel yfir vetrarmánuðina, sem kemur mörgum á óvart. Á dögunum, þegar við vorum á ferð á Húsavík, sást þar steypireyður, stærsta dýr jarðar, þótt mánuðurinn væri mars og veturinn langt í frá genginn yfir.
Við Ísland eru aðstæður til rannsókna á hvölum einstaklega góðar og fáir staðir bera af með sama hætti og Skjálfandaflói við Húsavík þar sem Marianne starfar.
Steypireyðar eru fardýr og þegar þeir birtast í Skjálfandaflóa er eins og hafið sjálft gefi merki um að vorið sé á leiðinni. Þeir eru á vissan hátt vorboði sjávarins fyrir norðan, ekki ósvipað því sem heiðlóan er þar í loftinu.
Að sjá steypireyði er stórbrotin upplifun. En hún segir líka sína sögu um stað þar sem náttúran býður ekki bara upp á magnaða upplifun heldur er líka uppspretta rannsókna og undirstaða atvinnulífs.
Í þeirri sögu er Marianne Helene Rasmussen í lykilhlutverki. Hún er einn þeirra vísindamanna sem hafa hvað mest lagt af mörkum til að auka skilning okkar á hvölum í Norður-Atlantshafi. Frá stofnun rannsóknaseturs HÍ árið 2007 hefur hún leitt þar uppbyggingu fjölþjóðlegra rannsókna sem hafa ekki aðeins skilað nýrri þekkingu heldur einnig haft bein áhrif á hvalaskoðun, ferðaþjónustu og tengsl Háskóla Íslands við samfélagið á svæðinu.
Saga Marianne er þó ekki hefðbundin saga vísindamanns sem stefnir beint á eitt markmið og hittir í mark. Hún er miklu skemmtilegri en það. Hún byrjar á bókasafni í dönsku úthverfi, liggur svo um Finnland, Nýja-Sjáland, Danmörku, Keflavík og Húsavík. Hún gerist meðal hnýðinga og tengist hljóðupptökum neðansjávar, sjóferðum, sjóveiki og auðvitað hvalaskoðun — þar sem ástríðan fyrir sjávarspendýrum skrifar sífellt nýja kafla í sömu ævisögunni.
Barnið sem vildi ættleiða hval
Marianne ólst upp í úthverfi við Árósa í Danmörku. „Mig dreymdi alltaf um að vinna með höfrungum. Ég tók allar bækur sem ég gat fundið að láni á bókasafninu í hverfinu og hreinlega gleypti í mig allt sem ég komst yfir,“ segir hún og brosir. Þarna var fræinu strax sáð, kannski ekki með miklum gusti heldur með þeirri þöglu ástríðu sem fylgir oft sterkum áhugamálum æskunnar.
„Eitt situr enn mjög skýrt í minningunni,” bætir Marianne við. „World Wildlife Fund var með herferð þar sem hægt var að gera ekkert minna en að ættleiða hval og eiga möguleika á að vinna ferð til Andenes í Noregi að auki til að sjá hvali. Ég sannfærði föður minn um að ganga í þessi samtök. Ferðin vannst reyndar aldrei og ekki var neinn hvalur ættleiddur, en draumurinn sat eftir,“ segir Marianne og hlær.
Og þótt það sem barnið hafði vonast eftir fengist ekki, eins og oft vill verða, fékk Marianne á endanum miklu meira en að ættleiða hval: hún fékk sjálft ævistarfið.
Ísland kemur fyrst inn í söguna
Eftir menntaskóla langaði Marianne að ferðast og vinna erlendis með vinkonu sinni. „Við reyndum fyrst við Noreg en fengum enga vinnu,“ segir Marianne. „En þá hafði systir mín séð atvinnuauglýsingu í dönsku dagblaði um starf á Íslandi. Við sóttum um í bjartsýniskasti og fengum vinnu á elliheimilinu Grund í Reykjavík. Þetta var árið 1989 og við unnum þar í níu mánuði.“
Það merkilega við þessa frásögn er að Ísland kom inn í líf vísindakonunnar löngu áður en hvalirnir gerðu það fyrir alvöru. Hún var flutt hingað, farin að kynnast þjóðinni og landinu og takti þess, hríðarbyljunum og sumarbirtunni, en samt ekki enn farin að sjá fyrir sér að framtíðin yrði bundin þessu landi til langframa. Hún hafði enga hugmynd um Húsavík og Skjálfandaflóa, hvað þá rannsóknir á sjávarspendýrum.
„Mig langaði þó mikið að sjá hvali á þessum tíma. Það gekk samt ekki upp enda var hvalaskoðun ekki orðin hluti af íslenskum veruleika með þeim hætti sem síðar varð. En áhuginn hélt áfram að vaxa og ég ákvað að hefja nám í líffræði við Syddansk Universitet í Óðinsvéum.“
Fyrstu höfrungarnir
Árið 1993 fékk Marianne starf í Finnlandi í gegnum norræna atvinnumiðlun. Í Tampere fór hún á höfrungasafn og sá þar í fyrsta sinn lifandi höfrunga. Það reyndist hreyfa duglega við einhverju sem hafði verið til staðar alveg frá því hún fletti fyrstu bókunum um höfrunga.
„Ég leitaði eftir því að vinna lokaverkefnið mitt í Tampere. Á sama tíma sendi ég líka tölvupósta til vísindamanna víðs vegar um heim til að kanna hvort ég gæti tengst rannsóknum á höfrungum. Ég fékk svo já frá Tampere og vann BA-verkefni mitt þar, þetta var árið 1994. Skömmu síðar opnaðist mér svo leið til Nýja-Sjálands þar sem ég aðstoðaði við rannsóknir á höfrungum og dvaldi þar í sex mánuði.“
Þarna var unga konan komin af stað fyrir alvöru. Ekki lengur bara með einlægan áhuga heldur með reynslu sem hún bætti sífellt við, rannsóknatengsl og beina snertingu við dýrin sem höfðu heillað hana frá barnæsku.
Hnýðingar og vísindin sem byrja á því sem enginn veit
Eftir heimkomu til Danmerkur vann Marianne við nokkurskonar sædýrasafn í Hirtshals þar sem sýning um hvali og höfrunga Norðursjávar stóð yfir. Þar rakst hún á algengustu höfrunga Norðursjávar og danskra hafsvæða. Það sem heillaði hana var ekki aðeins tegundin sjálf heldur líka hitt, að nánast ekkert var vitað um hana. Þarna kom forvitni vísindamannsins strax fram.
„Ég ákvað að gera höfrunga að viðfangsefni meistaranáms míns og leiðbeinandi minn var Lee Miller við Syddansk Universitet. Þar sem hann starfaði innan hljóðrannsóknahóps varð hljóðmyndun hnýðinga að kjarnanum í rannsókninni minni. En til að heyra hljóðin og nema þau – þá þurfti auðvitað fyrst að finna dýrin. Hnýðingar eru meðal stærstu tegunda höfrunga og verða fullvaxnir um þrír metrar á lengd. Þeir hafa einkennandi hvítt nef eða trjónu sem sker sig skýrt frá dekkri lit höfuðsins.“
Það gekk þó alls ekki þrautarlaust að finna hnýðingana. Marianne fór í tíu daga rannsóknarleiðangur í Norðursjó á svæði sem talið var sérstaklega líklegt til að finna þessi smáhveli í undirdjúpunum. Í þetta skiptið sást þó ekki eitt einasta dýr.
Þarna blasti við Marianne einn af þeim þáttum í rannsóknum sem sjaldnast er getið í doktorsverkefnum, hvað þá að þeir séu sýnilegir í náttúrulífsþáttum eða í fréttum. Verkefnið var vissulega afskaplega vel skilgreint hjá vísindakonunni, tækin voru til staðar, hugmyndin rökstudd, en allt kom fyrir ekki – sjálft rannsóknarefnið lét bara alls ekki sjá sig – og gaf í raun bara vísindamanninum langt og hvítt nef.
Marianne við rannsóknir úti á Skjálfanda.
Húsavík og biðin eftir hnýðingum
Á þessum tíma hafði Marianne skrifað hvalaskoðunarfyrirtækinu Norðursiglingu á Húsavík eftir að hafa séð á heimasíðu þess að hnýðingar sæjust í um 30 prósentum ferðanna. Hún fékk boð um að koma og fór til Húsavíkur í júní 1997, dvaldi þar í þrjár vikur og fór út á flóann með Knerrinum, sem var þá eini bátur fyrirtækisins.
Það er auðvelt að fullyrða að hnýðingarnir höfðu miklu minni áhuga á Marianne en hún á þeim. Þeir héldu bara áfram að gefa henni langt hvítt nef og létu ekki sjá sig. Þetta er eiginlega einn skondnasti hluti sögunnar vegna þess að þarna kemur bæði þrjóska vísindamannsins fram og kaldhæðni rannsóknanna í ljós. Marienne hafði farið í Norðursjó, komið til Húsavíkur og ætlað að rannsaka dýr, sem átti að vera tiltölulega aðgengilegt, en þau bókstaflega neituðu að láta sjá sig.
„Það var svo með hjálp tengslanets hvalaskoðunarfólksins á Húsavík sem sagan tók nýja stefnu. Fólk hjá Norðursiglingu vissi af konu í Keflavík sem bauð upp á hvalaskoðun og stundaði höfrungaleit. Ég fór þangað og sá þar loks mína fyrstu hnýðinga. Ég kom aftur síðar sama ár til Keflavíkur til að safna fleiri hljóðupptökum. Konan í Keflavík bauð mér síðan starf sem leiðsögumaður í hvalaskoðun og sumarið 1998 kom ég aftur til Íslands. Úr varð ekki eitt sumar, heldur tíu,“ segir Marianne og hlær. Þetta eitt segir meira en margt annað um tengsl hennar við Ísland, hafið og hvalina.
Rödd, bergmál og nöfn í hafinu
Meistaranámi lauk Marianne árið 1999 og síðar hóf hún doktorsnám við Syddansk Universitet með styrk frá Oticon-sjóðnum. Eftir doktorsnámið hélt hún áfram að vinna að rannsóknum á Íslandi og árið 2007 fékk hún símtal frá Rögnvaldi Ólafssyni heitnum, sem þá leiddi Stofnun rannsóknasetra Háskóla Íslands. Hann bauð henni starf við nýtt rannsóknasetur HÍ á Húsavík sem átti að einbeita sér að rannsóknum á sjávarspendýrum. Starfið var fyrst til eins árs en varð síðan fast til frambúðar. Þar starfar Marianne enn í dag sem rannsóknarprófessor og forstöðumaður.
Eitt helsta rannsóknarsvið Marianne tengist hljóðum í náttúrunni. „Hvalir nota hljóð til að eiga samskipti, finna fæðu og rata um hafið og með sérhæfðum hljóðnemum í sjónum er hægt að nema þessi merki og greina samskiptakerfi dýranna. Þannig getum við fylgst með ferðum og hegðun hvala, jafnvel þegar þeir eru langt undir yfirborðinu,“ segir Marianne.
Hljóðrannsóknir varpa ljósi á heim sem er okkur annars hulinn. Þær sýna ekki aðeins hvernig dýrin rata og leita að fæðu heldur líka hvernig þau eiga tjáskipti sín á milli. „Sumar tegundir höfrunga hafa háþróað blístur þar sem einstaklingar nota einkennishljóð sem geta samsvarað því sem við myndum kalla nöfn hjá mannfólki. Það er erfitt að heyra slíkt án þess að fyllast undrun.“
Húsavík er orðin ein helsta hvalaskoðunarhöfn Evrópu. MYND/Henry Bcker/Unsplash
Hvalaskoðun er gríðarlega vinsæl á Húsavík
Á síðustu áratugum hefur Húsavík orðið ein þekktasta hvalaskoðunarhöfn Evrópu að sögn Mairanne. Þúsundir ferðamanna koma þangað ár hvert til að sjá hvali í náttúrulegu umhverfi. Rannsóknir á hvölum í Skjálfandaflóa hafa gegnt mikilvægu hlutverki í þeirri þróun.
„Húsavík er oft kölluð hvalaskoðunarhöfuðborg Evrópu enda koma margar mismunandi tegundir hvala hingað í flóann á hverju ári. Samt eigum við mennirnir enn langt í land með að skilja allt um þessi dýr. Það er líklega einmitt það sem gerir flóann svona sérstakan sem rannsóknarsvæði: lífríki hans er þekkt upp að vissu marki en annað er hulið. Flóinn gefur okkur mikið, en hann heldur líka alltaf einhverju eftir.“
Með kerfisbundinni söfnun gagna um hegðun og dreifingu hvala hefur orðið til þekking sem nýtist bæði í náttúruvernd og í atvinnulífi. Hún hjálpar til við að skilja hvenær og hvar hvalir halda sig í flóanum og hvernig best sé að nálgast þá án þess að trufla dýrin.
„Þannig hafa vísindin hjálpað til við að móta ábyrgari og sjálfbærari starfshætti í hvalaskoðun,“ segir Marianne.
En tengslin eru enn nánari en það.
„Árið 2025 komu þrjátíu erlendir nemar í starfsnám til rannsóknasetursins. Margir þeirra sóttu síðar um störf hjá hvalaskoðunarfyrirtækjum á svæðinu. Fyrirtækin fá þannig vel menntaða leiðsögumenn með góða þekkingu á hvölum og lífríki hafsins.“
Þarna hittast Háskólinn og atvinnulífið á mjög beinan hátt. Þetta er kannski ein af áhugaverðari hliðum starfsins á Húsavík. Þekkingin sem verður til í rannsóknasetrinu fer ekki bara í bækur, fræðigreinar og á ráðstefnur heldur líka út á bryggjuna, um borð í hvalaskoðunarbátana, inn í leiðsögnina og beint til þeirra sem vilja skilja betur það sem þeir eru að sjá og upplifa á Skjálfanda.
„Notkun dróna hefur einnig aukist gríðarlega í rannsóknum á hvölum. Með þeim getum við fylgst með hegðun dýranna úr lofti og komist nær þeim en áður var unnt, án þess að raska ró þeirra,“ segir Marianne sem er hér á innsetningarathöfn sinni í starf rannsóknaprófessors við Rannsóknasetur HÍ á Húsavík. Með henni á myndinni er Sæunn Stefánsdóttir, forstöðumaður Stofnunar rannsóknasetra HÍ. MYND/Kristinn Ingvarsson
Skjálfandaflói – lifandi rannsóknarstofa
Rannsóknastarfið á Húsavík er fjölbreytt og lifandi og byggir bæði á hefðbundinni vettvangsvinnu og nýrri tækni. Nemar í starfsnámi taka þátt í verkefnunum og fá þannig dýrmæta reynslu. Hljóðnemar eru lagðir út í Skjálfandaflóa og upptökurnar sem þeir safna eru síðar notaðar í fjölmörgum nemaverkefnum og ritgerðum.
„Skjálfandaflói er enda mikilvægasta rannsóknarsvæði setursins. Hér sjást reglulega hnúfubakar, hrefnur, hnýðingar og ýmsar aðrar tegundir höfrunga, auk þess sem hér hafa verið stundaðar markvissar rannsóknir á steypireið.“
Marianne er svo heppin að þar sem hún býr ásamt sex ára syni sínum er útsýni yfir höfnina og flóann og þar heldur hún stundum áfram rannsóknum sínum um kvöld og helgar — einfaldlega með því að horfa út um stofugluggann heima hjá sér.
Marianna og samstarfsfólk hafa verið að þróa nýstárlega aðferð til hvalarannsókna sem byggist á svokölluðu umhverfis-DNA (eDNA).
Frá árinu 2012 hefur Marianne unnið með japönskum samstarfsfélögum sem hafa komið með sérstök merki sem fest eru með sogskálum á hvali. Þá er einnig verið að þróa nýstárlega aðferð til hvalarannsókna sem byggist á svokölluðu umhverfis-DNA (eDNA). Aðferðin felst í því að safna sýnum úr sjó á þeim stöðum þar sem hnúfubakar hafa kafað örskömmu áður. Í sýnunum má finna örfrumur og DNA-sameindir sem hvalir skilja eftir sig, til dæmis úr húð, slími eða saur. Þannig er hægt að greina flókna þætti í lífsferli hvalsins og jafnvel einstaklingseinkenni dýrsins án þess að trufla það.
„Notkun dróna hefur einnig aukist gríðarlega í rannsóknum á hvölum. Með þeim getum við fylgst með hegðun dýranna úr lofti og komist nær þeim en áður var unnt, án þess að raska ró þeirra,“ segir Marianne.
Hún og aðrir vísindamenn setursins safna gögnum um tegundir, fjölda, dreifingu og hegðun hvala og með reglulegum mælingum, rannsóknum og vettvangsferðum hefur orðið til umfangsmikill gagnagrunnur sem nýtist bæði í vísindarannsóknum og í stjórnun og verndun hafsvæða.
„Þannig hefur farið fram rannsókn hér við setrið, sem sýndi fram á að meira en fjórðungur af hnúfubökum hafa einhvern tímann á lífsleiðinni flækt sig í veiðarfæri fiskiskipa hér við land. Þetta kom fram í rannsókn Chörlu Jean Basran sem nú er nýdoktor við Rannsóknaseturið,” segir Marianne en Basran er frá Bresku-Kólumbíu í Kanada. Marianne segir að ekki þufi að fjölyrða um mikilvægi þess, bæði fyrir fiskveiðar og dýrin að draga úr þessum tilvikum.
Charla Basran ræðir hér um rannsóknir sínar á hvölum í veiðarfærum.
En rannsóknasetrið er ekki bara staður þar sem fylgst er með hvölum. Það er staður þar sem nýjar aðferðir eru þróaðar, alþjóðleg tengsl myndast og ný kynslóð vísindafólks lærir að hlusta — ekki bara á þau sem eru reyndari — heldur líka á hafið og hvalina. Á Húsavík mætast þannig hefðbundin vettvangsvinna, ný tækni, alþjóðlegt samstarf og stöðug menntun sem byggist á leitinni að nýrri þekkingu.
Af hverju skiptir máli að rannsaka hvali?
Hvalir flytja næringarefni í sjónum þegar þeir kafa niður og koma aftur upp. Úrgangur þeirra skilar næringarefnum aftur til yfirborðsins sem nýtast svifþörungum, sem eru grunnur að fæðukeðju hafsins. Þetta er stórkostleg áminning um að hvalir eru ekki bara risadýr sem mörg okkar dást að úr fjarlægð. Þeir eru virkir þátttakendur í lífríki hafsins og hafa áhrif á vistkerfið í kringum sig. Að rannsaka þá er því að rannsaka hafið sjálft, ástand þess og heilbrigði.
Þrátt fyrir áratuga reynslu á sjó og óteljandi verkefni, merkjasetningar og hljóðupptökur segir Marianne að undrunin hverfi aldrei. „Það kemur enn alltaf augnablik þegar ég horfi á hval og hugsa að þetta sé ótrúlegt. Einstaklingur hegðar sér aldrei alveg eins og sá næsti á undan og augnsamband við hval er alltaf mjög sérstakt.“
Hvalirnir heilla ekki bara vísindamenn heldur almenning allan.
Og þegar Marianne er spurð hvort eitthvert eitt augnablik standi sérstaklega upp úr nefnir hún mynd sem er nánast of stórbrotin til að krefjast skýringar.
„Það er algerlega ólýsanleg upplifun að festa hljóðmerki á steypireyði úr sex metra Zodiac-báti sem veltur á yfirborðinu við hliðina á næstum þrjátíu metra löngum hval.“
Þetta er líklega kjarninn í allri þessari sögu konunnar sem féll kornung fyrir höfrungum. Rannsóknir eru skipulagðar, mælanlegar og yfirleitt mjög agaðar. En þær nærast líka á þessari undrun vísindamannsins, uppgötvuninni, þessari nánd — þessari tilfinningu að heimurinn sé stærri, dýpri og undarlegri en við héldum.
Húsavík - Þar sem rannsóknir og reynsla mætast
Starf Marianne Helene Rasmussen og samstarfsfólks hennar á Húsavík sýnir vel hvernig rannsóknir geta haft áhrif langt út fyrir fræðasamfélagið. Þær auka þekkingu á lífríki hafsins, styðja við verndun náttúrunnar og styrkja jafnframt atvinnulíf og samfélag á svæðinu. Þær byggja upp alþjóðlegt samstarf, skapa tækifæri fyrir fjölþjóðlega nemendur og tengja staðbundna reynslu við stærri spurningar um hafið og framtíð þess.
Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Húsavík hefur þannig lagt sitt af mörkum til að auka skilning á hvölum og vistkerfi hafsins og jafnframt styrkt stöðu Húsavíkur sem einnar mikilvægustu miðstöðvar hvalaskoðunar og hvalarannsókna í Norður-Atlantshafi.
Þegar steypireyður birtist í Skjálfandaflóa í mars minnir það okkur á að hafið er lifandi allt árið. Í starfi Marianne birtist sú staðreynd í seiglu, forvitni og ástríðu sem knýr hana út á sjó — jafnvel í leiðinlegu veðri — í leit að steypireyði og öðrum hvölum, til að hlusta á þá, skilja þá og færa okkur nýja þekkingu um þá og hafið sem þeir tilheyra.
