Gísli Pálsson, prófessor í mannfræði
Árið 1805 höguðu örlögin því þannig að ungur dökkur maður, stríðshetja og heimsborgari frá Jómfrúaeyjum í Karíbahafi settist óvænt að á Djúpavogi, kvæntist og gerðist verslunarmaður og bóndi. Djúpivogur var þá örlítið sjávarþorp þar sem fiskimenn rjátluðu við króka og reru þegar færi gafst. Mannlífið á þessum tíma markaðist af þeim gusti sem skapaðist eftir að einokunarverslun Dana lauk.
Þetta hljómar vissulega eins og uppspuni en er engu að síður staðreynd sem Gísli Pálsson, prófessor í mannfræði, hefur haft til rannsóknar. Þessi maður, Hans Jónatan að nafni, var fæddur í ánauð á eyjunni St. Croix og sendur ungur að árum til Kaupmannahafnar. Þar fékk hann menntun og gat fylgst með mannréttindaumræðu samtímans. „Hann krafðist frelsis og gat sér gott orð fyrir frammistöðu sína í orrustunni um Kaupmannahöfn árið 1801. Húsbóndi „múlattans“, eins og hann var gjarnan kallaður, brást við með því að höfða mál gegn honum til að geta sent hann aftur til Jómfrúaeyja þar sem mætti koma honum í verð,“ segir Gísli.
Gísli Pálsson
Rannsókn Gísla hefur falist í að leita uppi þræðina í lífi Hans Jónatans og splæsa þá saman í ævisögu um manninn sem stal sjálfum sér.
Að sög Gísla tapaði Hans Jónatan málinu en það öðlaðist engu að síður sérstakan sess í réttarsögu Dana. „Verjandi Hans Jónatans benti á að hann hlyti að hafa stolið sjálfum sér og þegar hann fór að heiman í trássi við vilja húsbænda sinna hefði hann verið eign þeirra. Hans Jónatan lét sig hverfa og þremur árum síðar settist hann að á Djúpavogi,“ segir Gísli. Rannsóknin hefur falist í að leita uppi þræðina í lífi Hans Jónatans og splæsa þá saman í ævisögu um manninn sem stal sjálfum sér.
„Áhugi minn vaknaði á lífi og örlögum þessa merkilega manns árið 2007 þegar ég horfði á heimildamynd um þrælahald Dana,“ segir Gísli. „Margt í sögu Hans Jónatans er ævintýri líkast og ég hef löngum, allt frá háskólaárum mínum í Manchester, haft áhuga á mannjöfnuði með tilliti til hörundslitar og þess jarðvegs sem kynþáttahyggja er sprottin úr hverju sinni,“ segir Gísli.
Að hans sögn varpar rannsóknin mannfræðilegu ljósi bæði á ævi eins manns og þá heima sem hann hrærðist í. Þá sé leitast við að skilja hvers vegna hörundslitur skipti máli í samskiptum fólks og hvernig bregðast megi við kynþáttafordómum. „Þetta eru viðfangsefni sem sífellt eru til umræðu, bæði meðal fræðimanna og almennings. Kynþáttavandamál og þrældómur eru meðal stærstu vandamála samtímans. Rannsókninni sjálfri er lokið,“ segir Gísli þar sem hann dregur fram handrit sem hann segir geyma efnið í bókina um Hans Jónatan. Bókin verður gefin út næsta haust.
„Verið er að vinna að sýningu um Hans Jónatan og að heimildamynd um afkomendur hans, sem eru margir. Að auki verða nokkrar fræðigreinar ritaðar um efnið. Verkefnið hefur varpað nýju ljósi á ævi þessa manns og meðal annars er þarna leitt í ljós, með nokkurri vissu, hver var faðir hans en það hefur verið mönnum ráðgáta í 230 ár. Móðir hans var aftur á móti þræll frá Afríku.“