Pétur Gunnarsson heiðursdoktor við Íslensku- og menningardeild

Af jarðarinnar hálfu

byrja allir dagar fallega

þolinmóð snýst hún og snýst

með trén og höfin og vötnin

eyðimerkurnar og eldfjöllin

okkur tvö og ykkur hin

og öll dýrin

Þannig hljómar upphafskvæðið í fyrstu bók Péturs Gunnarssonar, ljóðabókinni Splunkunýr dagur frá 1973. Löngu síðar, á þingi sem haldið var hér í Háskólanum þegar Pétur varð sextugur, sagðist hann vera þakklátur fyrir að hafa fengið að hefja höfundarverk sitt á þessum línum: „Af jarðarinnar hálfu byrja allir dagar fallega.“

Eru ekki mörg helstu einkenni skáldsins fram komin í þessu stutta ljóði? Hæfileikinn til að horfa á heiminn og íbúa þess úr fjarlægð, heildræn sýn þar sem örfá orð nægja til að kalla auðlegð hans fram í huga lesandans. Sterk tilfinning fyrir fegurðinni, væntumþykja fyrir lífinu, mannkyninu, „ykkur hinum“, fyrir dýrunum. Sambandið mikilvæga við ástina í lífinu: „okkur tvö“.

Jörðin snýst þolinmóð. Hún lætur ekkert hagga sér. En hvað með mannfólkið?

Ég var enn í menntaskóla, snemma árs 1976, þ.e. fyrir réttri hálfri öld, þegar ég sótti samkomu í Háskólabíói sem „Listaskáldin vondu“ boðuðu til: Steinunn Sigurðardóttir, Sigurður Pálsson, Guðbergur Bergsson, Þórarinn Eldjárn, fleiri. Og Pétur sem steig þar fram sem prósahöfundur og las valda kafla úr væntanlegri skáldsögu. Þar heyrðum við fyrst höfundarrödd Péturs. Hún var yfirlætislaus, góðlátleg, orðfærið hversdagslegt, en markvisst og meitlað. Smám saman lauk hún upp fyrir okkur nýjum heimi, heimi okkar, kynslóðanna sem fæddumst í kaldastríðinu og ólumst upp i nýtilkominni velmegun áranna eftir seinni heimsstyrjöld. Þessi heimur hafði ekki áður öðlast þegnrétt í bókmenntunum en aðrir höfundar áttu eftir að tileinka sér hann: heimur íslenskrar æsku sem fæddist eftir stofnun lýðveldisins, hafði Reykjavík sem miðpunkt tilveru sinnar og útlönd sem viðmið. Þetta var ógleymanleg stund, því þó við könnuðumst við þennan heim, var hann baðaður sérstökum ljóma: hlýrri, mennskri birtu, sem brá skoplegu en jafnframt góðlátlegu ljósi á líf okkar og umhverfi. Þeir sem voru þarna gleyma ekki viðbrögðunum. Pétur átti bókstaflega salinn sem veltist um af hlátri, ekki yfirborðskenndum, ekki grófum, ekki meinfýsnum, heldur innilegum hlátri þess sem sér heiminn allt í einu á nýjan hátt. Í endur­minninga­bók sinni Skriftum, líkir Pétur sjálfur látunum í salnum við þrjú bíó bernskuáranna.

Það kom ekki á óvart að skáldsagan sem hann las upp úr, Punktur, punktur, komma, strik, og var gefin út seinna þetta sama ár, 1976, skyldi ná fáheyrðum vinsældum. Stíllinn var lipur og léttur, fullur af glettni og frjóum hugmyndum. Eftir fylgdu Ég um mig frá mér til mín (1978), Persónur og leikendur (1982) og Sagan öll (1985). Í öllum þessum bókum er aðalpersónan Andri Haraldsson. Fylgst er með honum frá fæðingu þar til hann kemur heim frá námi og er í þann veginn að hefja líf fullorðins manns í íslensku samfélagi. Titlarnir segja sitt um viðfangsefnið. Smám saman verður til mynd af manneskju í mótun, svolítið eins og þegar Óli prik verður til á blaðinu með punktum, kommum og striki. Hvernig skyldi þessum einstaklingi ganga að búa sjálfan sig til í þessum heimi? Hver er þessi ég… um mig, frá mér… til mín? Hvernig á hann að stíga fram? Hvert verður hlutverk hans á leiksviði samfélagsins? Með síðustu Andrabókinni er saga hans öll og straumhvörf verða í miðri sögu. Við skiljum við Andra æpandi eins og afglapi á torgi í Kaupmannahöfn og ný persóna stígur á svið: Guðmundur Andri, ekki lengur æskumaður heldur fjölskyldufaðir sem situr daglangt við tölvu og slær inn texta, milli þess sem hann sinnir börnum og heimili. Tónninn hefur breyst og nýr veruleiki tekinn við í verkum Péturs.

En áður en við skiljum við glæsilega byrjun á höfundarferli Péturs og talandi um Guðmund Andra, þá hitti ég einu sinni Guðmund Andra Thorsson á förnum vegi. Spjall okkar barst að Pétri og fyrstu verkum hans. Guðmundur Andri sagði nokkuð sem sat í mér: „Pétur Gunnarsson kom með Bítlana inn í íslenskar bókmenntir.“ Við ræddum þetta ekki nánar en svona skil ég þetta: Eins og strákarnir frá Liverpool, sýndi Pétur hæfilegt virðingarleysi fyrir eldri kynslóðinni og verkum hennar, um leið og unnið var úr ríkri hefð. Eins og hjá þeim var húmorinn allt um lykjandi. Á sama hátt og þeir John, Paul, George og Ringo fóru á skapandi hátt með hrynjandi, hljóma og orð, þá var hljóðfæri Péturs íslensk tunga sem hann hafði þegar náð frábæru valdi á.

„Allt var spurning um stíl, hvernig orðin komu við mann um leið og maður las þau.“ Þetta segir Pétur í Skriftum um reynslu sína sem ungur lesandi Halldórs Laxness og þetta má einnig heimfæra upp á hann. Eyra hans er næmt fyrir hljómfalli orðanna. Hann skynjar og kemur til skila tónlistinni í tungumálinu. Það er leikur í stílnum hans, setningarnar renna áfram með tíðum skiptum á hrynjandi sem skapar eftirvæntingu fyrir því sem koma skal og hittir svo í mark. Vald hans og ást á málinu hrífur lesandann með sér. Ástin er smitandi.

En aftur að Sögunni allri. Hún boðar nýjan kafla á ferli Péturs með skáldsögunum Hversdagshöllinni (1990), Efstu dögum (1994) og Heimkomu (1997). Þau eru verk þroskaðs rithöfundar sem kafar ofan í flókna tilveru Íslendinga í samfélagi sem er í örri þróun, en ef til vill ekki á réttri leið. Það er ómögulegt, í stuttri ræðu, að gera þessum merkilegu verkum þau skil sem vert væri. Hversdagshöllin er eins konar ættarsaga, snýst um stórfjölskyldu sem býr í húsi sem byggt var af Ívari afa. Ævi og afdrif ýmissa fjölskyldumeðlima eru rakin, en til frásagnar er eitt af barnabörnum Ívars, upprennandi rithöfundur sem segir söguna.

Þótt hann hafi orðið, er hann samt ekki aðalpersóna í venjulegum skilningi, heldur skrásetjari ættarsögunnar, ekki ósvipað og Sturla Þórðarson segir sögu ættmenna sinna, Sturlunga, í Íslendinga sögu sinni. Efstu dagar svipar til Hversdagshallarinnar að þessu leyti. Þar er einnig fjallað um sömu fjölskyldu í gegnum þrjár kynslóðir af sögumanni af þriðju kynslóð. Í Hversdagshöllinni er húsið sem fjölskyldan býr í aðalpersónan en ekki sögumaðurinn. Í Efstu dögum er sögumaðurinn heldur ekki aðalpersónan, heldur frændi hans. Það er einkar athyglisvert hvernig sögumaðurinn í Efstu dögum virkar í sambandi sínu við aðalpersónuna. Þeir eru náfrændur, synir tvíburasystra, og alast að miklu leyti upp saman. Í sögulok kemur m.a.s. fram að þeir eru líklega synir sama föður og því hálfbræður að auki. Aðalpersónan heitir Símon Flóki og gerist lúterskur prestur eftir að hafa orðið fyrir trúaruppljómun, sennilega í tengslum við notkun á LSD. Hann er prestur í íslensku nútímasamfélagi og er einkum dregið fram hversu erfitt er að gefa lífi sínu merkingu.

Stöldrum aðeins við Heimkomu frá 1997, sjöundu skáldsögu Péturs. Íslendingur hefur alið aldur sinn frá því um tvítugt erlendis. Um miðbik sjöunda áratugarins, eftir að síldin hvarf, fluttist hann með foreldrum sínum til Ástralíu. Sambandið við fósturjörðina hefur verið slitrótt en nú er hann kominn heim. Í töskunum eru óframkallaðar filmur með myndum af Reykjavík æsku sinnar ásamt ösku nýlátinna foreldra hans. Tollvörðum í Keflavík finnst duftið grunsamlegt, en sögumaðurinn segir þeim að þetta sé bara „gamalt stöff“. Þeir virðast ekki átta sig á orðaleiknum en „gamalt stöff“ á líka við um horfinn heim bernsku hans. Aðeins örfáir lifa, allir á fallanda fæti, Sama má segja um íslenskt samfélag eins og það var orðið við aldarlok: land braskara sem dansa á mörkum hins ólöglega, hins ósiðlega. Þegar bókin var skrifuð var Hrunið ekki langt undan. Kannski skynjaði skáldið hvað í vændum var betur en við hin. Lausn sögumannsins, sem er ljósmyndari, er að festa landið á filmu. Myndirnar eiga að birtast á bók í tveimur hlutum. Í þeim fyrri myndir af yfirgefnum eyðibýlum úti á landi og í seinni loftmyndir af ósnortnum víðernum landsins áður en virkjanafíkn nútímans breytir þeim með óafturkræfum hætti. Fyrri hlutinn skyldi heita „Land míns föður“ en sá síðari „Land míns Guðs“. Hvorttveggja er að hverfa, að verða gleymsku og eyðileggingu að bráð. Þetta er myrk bók og margræð, sýn skáldsins á samfélag á glapstigum við aldarlok.

Í byrjun nýrrar aldar kveður við annan tón. Enn brýtur Pétur blað í skáldsagnaskrifum með Skáldsögu Íslands, sem kom út í þremur bindum: Myndin af heiminum (2000), Leiðin til Rómar (2002) og Vélar tímans (2004). Um er að ræða frumlega tilraun til að víkka út form skáldsögunnar með því að gera landið sjálft, Ísland, og íbúa þess í aldanna rás, að aðalpersónu sögunnar. Hér rís stílfimin enn hærra en í fyrri verkum og einnig viðleitni Péturs til að gefa tilveru þjóðarinnar merkingu í samhengi heims- og Evrópusögunnar. Tökum dæmi, nánast af handahófi, því af svo mörgu er að taka. Hér ávarpar sögumaðurinn fólkið sem nam hér land til forna:

Runnu aldrei á þig tvær grímur, um veturinn þegar norðanbálið kom ofan af hinum nafnlausu jöklum með sinn kuldasviða.

          Hvar leituðuð þið skjóls? Grjótið í fjallinu nú sem þá til að hrúga upp veggjum og skógurinn varla minni þá en nú að leggja ykkur til efni í sperrur og mæni. Ekki óraði ykkur fyrir sumarbústöðunum sem nú þekja svæðið, heilsárshús með miðstöðvar­kyndingu, heimilistækjum, sjónvarpi og hljómflutningsgræjum og ísskáp með ölföngum – allt stendur þetta opið reikunarfólki nútímans. Og músinni sem fær inni yfir vetrartímann og dundar við að naga í sundur leiðslur og kapla.

          Það er janúar, klukkan að ganga ellefu og sólin ekki komin upp fyrir sjónarrönd þótt langt sé síðan hún tók að lýsa upp himininn. Köld og brothætt birtan roðableik yfir í ljósgult minnir á baklýsingu á bar, ef ekki væri hátignarleg þögnin og þytur golu sem bærir hríslurnar sem standa upp úr fönninni.

          Ekki gátuð þið vitað að landið væri með öllu óbyggt, máttuð eiga von á mönnum, það er að segja átökum. Líf ykkar hefur ekki verið stjórnarskrárbundið eins og okkar núna sem getum tekið upp gemsann og hringt á lögregluna á Selfossi ef einhver abbast upp á okkur.

          Það blikar á sverðsegg, spjótsodd og þarna sést axarblað glotta og járnyddar pílur bíða þess að mynnast við bogastreng.

Þetta er margslunginn, áfengur texti, og stendur föstum fótum í menningararfinum. Er ekki eins og glytti í Skarphéðin Njálsson og Rimmugýgi í glotti axarblaðsins?

Á síðari árum hafa afköst Péturs síður en svo minnkað. Hann gaf út ævisögu Þórbergs Þórðarsonar í tveimur bindum, ÞÞ í fátæktarlandi (2007) og ÞÞ í forheimskunarlandi (2009). Þar varpar hann nýju ljósi á höfund, sem einatt sviðsetti sjálfan sig í verkum sínum. Hjá Pétri kynnumst við öðrum Þórbergi, í senn trúverðugri og breyskari.

HKL ástarsaga (2019) er bók Péturs um Halldór Laxness, átrúnaðargoð hans í æsku. Bókin er í senn persónuleg og nýstárleg í umfjöllun sinni um höfund sem bar höfuð og herðar yfir samtíð sína, en átti sér líka minna þekktar hliðar sem Pétur kynnir fyrir lesendum Halldórs og sínum eigin.

Pétur hefur sent frá sér tvö sjálfsævisöguleg rit, Veraldarsaga (mín) frá 2013, og Skriftir: örlagagletta (2016) þar sem hann greinir frá uppruna sínum, æsku, fjölskyldu og mótunarárum sem rithöfundur. Höfundur horfir til baka og dregur upp hlýlega en jafnframt skýra mynd af því umhverfi sem hann er sprottin úr. Stílgáfa hans nýtur sín sem fyrr, auk þess sem bækurnar veita innsýn í mörg af hugðarefnum Péturs, en líka aðstæður í lífi hans og umhverfi sem dýpka skilning okkar á höfundarverki hans.

Hér er ein eftirminnileg setning úr Skriftum. Pétur er að segja frá manni sem stóð honum nær. Sá hafði orðið fyrir reynslu í bernsku, áfalli sem gat skýrt hvað hann átti að tíðum erfitt í lífinu. Það var „högg sem hitti sálarglerið í æsku uns það hékk uppi á einum saman kóngulóarvef brestanna“.

Eftir er að minnast á umfangsmiklar þýðingar Péturs Gunnarssonar, en þær eru ekki síður merkilegt framlag hans til bókmennta á íslensku en skáldverk hans. Hann hefur þýtt úr þýsku og ensku, en þó mest úr frönsku, m.a. verk fimm af öndvegishöfundum Frakka. Að þýða þessa höfunda er ekki á færi hvers sem er. Allir eru þeir þekktir fyrir nýjungar í formi og fyrir varanleg áhrif á franska tungu sem listrænt tjáningarform. Georges Perec, en Pétur þýddi skáldsöguna Hlutirnir (Les Choses) 1996, beitir sagnbeygingum frönskunnar á nýstárlegan hátt. Að koma þessu til skila á annarri tungu er þraut sem Pétur leysir snilldarlega. Frú Bovary eftir Gustave Flaubert (1995) er listrænt afrek þar sem margvíslegar stíltegundir, ásamt nýjungum í frásagnarhætti skapa þýðandanum ótal verkefni til að ráða fram úr. Pétur á ekki í vandræðum með það. Í Leiðinni til Swann (1997) eftir Marcel Proust, tekst Pétur hið ómögulega, þ.e. að endurskapa einstaklega langar og alltumvefjandi setningar höfundar á tærri og áreynslulausri íslensku. Hér er dæmi, svolítið langt, en það verður ekki hjá því komist þegar Proust er annars vegar:

„ Sofandi maður er miðpunktur og út frá honum gárast klukkustundirnar, árin og heimarnir í skipulegum röðum. Jafnskjótt og hann vaknar staðsetur hann sig ósjálfrátt og veit á samri stundu hvar á jörðinni hann er niðurkominn, hve lengi hann hefur sofið; en fylkingarnar geta riðlast, raðirnar rofnað. Segjum að hann sofni undir morgun eftir andvökunótt út frá bók og stellingin sé frábrugðin þeirri sem hann er vanur, þá þarf ekki annað en hönd undir höfuð og hann hefur stöðvað sólina og ýtt henni aftur á bak og fyrst eftir að hann vaknar hefur hann ekki hugmynd um hvað tímanum líður og heldur að sér hafi rétt komið blundur á brá. Ímyndum okkur að hann sofni í enn óvanalegri stellingu, til dæmis í hægindastól eftir matinn, þá er hætt við að röskunin á sporbaugum heimanna verði alger, í töfrastól ferðast hann með leifturhraða um tíma og rúm og þegar hann lýkur upp augum  á ný heldur hann sig hvíla á allt öðrum stað og mörgum mánuðum fyrr. En mér var nóg að falla í djúpan svefn í rúminu mínu og sleppa vökutökum hugans; þar með hafði ég ekki lengur hugmynd um hvar ég hafði fest blund og þegar ég hrökk upp um miðja nótt var ekki nóg með að ég hefði ekki hugboð um hvar ég væri, ég vissi ekki heldur hver ég var; allt og sumt sem bærðist með mér var frumstæð lífsskynjun líkt og hjá dýri; ég var slyppari en frummaðurinn í helli sínum; en þá kom mér til hjálpar minning, að vísu ekki um íverustaðinn heldur staðafjöld þar sem ég hafði búið áður og þar sem ég hefði getað verið staddur nú – sannkölluð himnasending sem kippti mér úr tóminu sem ég hafði aldrei megnað að sleppa frá á eigin spýtur; á svipstundu skaust ég yfir mörg menningartímabil og þar sem ég grillti óljóst í olíulampann og skyrtur með niðurbrettum kraga tókst mér smátt og smátt að raða saman frumdráttum eigin sjálfs“ Marcel Proust (1913). Í leit að glötuðum tíma, bls. 23. Pétur Gunnarsson þýddi 1997, Bjartur gaf út).

Þetta er dásamlegur texti og við sem unnum íslenskunni erum heppin að eiga hann endurskapaðan af listamanni orðsins, Pétri Gunnarssyni.

Og vel á minnst: „að sleppa vökutökum hugans“. Og nú bregð ég mér í hlutverk umsjónarmanna þáttarins góða Íslenskt mál, sem því miður er löngu horfinn af öldum ljósvakans:

„Kannast hlustendur við orðtakið „að sleppa vökutökum hugans“? Átt er við augnablikið þegar vökunni sleppir og svefninn tekur við.

Nei?

Það skal engan undra, því eftir leit í orðabókum og seðlasöfnum Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, komst ég að þeirri niðurstöðu að Pétur hefði fundið orðtakið sjálfur upp í glímunni við texta Proust. Nær það ekki fullkomlega augnablikinu rétt áður en við festum svefn þegar við getum loks sleppt tökunum af vökunni og hverfum inn í draumaheiminn?

Góðar stundir.

Á þessari öld, hefur Pétur haldið áfram að þýða verk franskra öndvegishöfunda, með Regnskógabeltinu raunamædda eftir Claude Lévi-Strauss (2011) og Játningum Jean-Jacques Rousseau (2022). Þessar öndvegisþýðingar eru dýrmætt framlag til íslenskra bókmennta og menningar.

Þótt Pétur taki sér þetta orð aldrei í mund, þá virðist það snemma hafa verið honum köllun að vera rithöfundur. Hluti af þeirri köllun er að vera skáld í samfélagi. Henni hefur hann sinnt með samningu dægurlagatexta, dagskrárgerð bæði í útvarpi og sjónvarpi, í félagsstarfi ýmiss konar, meðal annars sem öflugur formaður Rithöfundasambandsins og, ekki síst, með pistlum og hugvekjum af margvíslegu tagi, þar sem hann tekur einatt afstöðu með mennskunni, náttúrunni, menningunni… með hinu góða og fagra.

Í upphafi máls míns nefndi ég þakklæti Péturs fyrir að hafa hafið höfundarferil sinn á hendingunni góðu: „Af jarðarinnar hálfu…“. Íslensku- og menningardeild á Pétri mikið að þakka. Hann hefur helgað líf sitt einmitt því sem við fáumst daglega við að rannsaka og kenna: íslenskri tungu, bókmenntum, listinni, þýðingu heimsbókmennta á okkar ástkæra ylhýra mál. Hans mikla höfundarverk einkennist af frumleika, stílfimi og trú á manninum og þörf hans fyrir merkingu í háskasamlegum og hverfulum heimi… heimi þar sem allir dagar byrja samt fallega.

Af okkar hálfu, kennara og nemenda deildarinnar, þökkum við þér, Pétur Gunnarsson, fyrir verk þín.