Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir, vísindamaður við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum
Geta bein úr þorski, sem veiddur var fyrir hundruðum ára á Vestfjörðum, sagt til um breytingar á íslenska þorskstofninum áður en iðnvæddar veiðar hófust? „Já,“ segir Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir, vísindamaður við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum. Hún hefur rannsakað breytingar á þorskstofninum allt frá landnámi með því að rýna í bein í gömlum, yfirgefnum verbúðum. Ætlun hennar var að kanna mögulegar breytingar á þorskstofninum og stofnstærð, þ.e. fjölda hrygna á því tímabili sem var rannsakað. „Við notuðum erfðaefni og efnasamsætur úr þorskbeinunum sem fundist hafa við fornleifauppgröft í verstöðvunum,“ segir Guðbjörg. „Fyrir þróunarvistfræðing var það eins og að finna fjársjóð að frétta af tilvist þorskbeina í gömlum verbúðum sem bera í sér upplýsingar, sem ná yfir margar aldir, um erfðabreytileika og erfðasamsetningu þorsksins,“ segir Guðbjörg brosandi. „Ég sá strax að ómetanlegar upplýsingar gætu falist í þessum efnivið jafnvel þó að fyrstu skrefin í verkefninu fælust að stórum hluta í því að staðfesta að þetta væri mögulegt.“
Guðbjörg Ásta Ólafsdóttir
Guðbjörg hefur rannsakað breytingar á þorskstofninum allt frá landnámi með því að rýna í bein í gömlum, yfirgefnum verbúðum. Ætlun hennar var að kanna mögulegar breytingar á þorskstofninum og stofnstærð, þ.e. fjölda hrygna á því tímabili sem var rannsakað.
Guðbjörg segir að eitt af meginviðfangsefnum rannsókna sinna sé að skilja hvernig dýr bregðist við breytingum í umhverfinu, m.a. loftslagsbreytingum. „Það er sérstaklega áhugavert hve hraðar þessar breytingar eru og það er líka spennandi að sjá hvort þær eru tímabundnar eða hvort samsetning stofna og tegunda verður óafturkræf.“
Verkefnið hófst árið 2011 og nú liggja fyrir niðurstöður úr fyrsta áfanga þess. „Árangur verkefnisins og niðurstöður hafa farið fram úr okkar björtustu vonum. Erfðaefni hefur verið einangrað úr beinunum og breytileiki þess borinn saman eftir tímabilum og einnig við erfðaefni úr þorski eins og hann er nú. Þá notuðum við stofnerfðafræðileg líkön til að meta stofnstærðina, þ.e. fjölda hrygna á þeim tíma sem var til rannsóknar. Líkönin benda til hruns í þorskstofninum skömmu eftir upphaf síðasta ísaldarskeiðs.“
Guðbjörg segir þó mikilvægt að hafa í huga að líkönin geri ráð fyrir einangruðum stofni við Ísland og því megi líka skýra niðurstöðurnar með breytingum á stofnsamsetningu eða á svokölluðu fari þorsks yfir Norður-Atlantshafið. Eftir stendur þó að í líkaninu kemur fram mikil breyting á þorskstofninum við Ísland, löngu áður en iðnvæddar veiðar hófust.
„Ég tel þessar niðurstöður gríðarlega mikilvægar fyrir fjölda fræðasviða, m.a. þróunarfræði, loftslagsvísindi og fiskveiðistjórnun. Ekki síst sýna þær mikilvægi þverfræðilegra rannsókna af þessu tagi og möguleikana sem felast í líffræðilegum efniviði úr fornleifauppgreftri.“