Ragnar Edvardsson, verkefnisstjóri við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum
„Rannsóknir mínar síðustu ár benda sterklega til þess að þorskur hafi spilað lykilhlutverk í efnahag Íslendinga frá landnámi og verið í raun undirstaða samfélagsins og ein aðalforsenda búsetu í landinu.“ Þetta segir Ragnar Edvardsson, fornleifafræðingur og verkefnisstjóri við Rannsóknasetur háskólans í Bolungarvík, en hann skoðar samspil manns og þorsks allt frá okkar dögum aftur til landnáms. Ragnar hefur m.a. stundað fornleifarannsóknir í yfirgefnum verbúðum í Kollsvík, Breiðavík og einnig í Skálavík, sem er elsta þekkta verstöð landsins. Þar hittum við Ragnar á mildum sumardegi við rannsóknir. Hann horfir yfir tóftir verbúða sem liggja með fram sjónum út með allri hlíð: „Hér í Skálavík hófu Íslendingar að sækja sjóinn í kringum 900,“ segir Ragnar á fjörukambinum og bætir við: „Þorskur hefur enda alla tíð verið helsta útflutningsvara Íslendinga – þannig hafa örlög þorsks og manns verið samtvinnuð frá landnámi.“
Ragnar krýpur við eitt barðið og rýnir í jarðveginn og mundar múrskeiðina, eitt helsta vopn fornleifafræðingsins. Hann lítur svo snöggt upp og segir að rannsóknin snúist um að meta áhrif sjávarauðlinda á íslenskt samfélag. „Verkefnið er þverfaglegt og við nýtum líffræðilega og fornleifafræðilega aðferðafræði til að nálgast upplýsingar úr dýrabeinum, aðallega þorsk- og fuglabeinum. Tilgangurinn er að átta sig á vistfræði sjávar fyrr á tímum og þá sérstaklega breytingum í vistkerfinu og breytingum nytjastofna,“ segir Ragnar. „Doktorsverkefni mitt fjallaði um sjávarauðlindir á Vestfjörðum, þá sérstaklega nýtingu þorsks. Upplýsingar um vistkerfi sjávar fyrr á öldum vantaði alltaf inn í myndina og fyllir þetta verkefni upp í það gat.“
Ragnar Edvardsson
„Rannsóknir mínar síðustu ár benda sterklega til þess að þorskur hafi spilað lykilhlutverk í efnahag Íslendinga frá landnámi og verið í raun undirstaða samfélagsins og ein aðalforsenda búsetu í landinu.“
Að sögn Ragnars færir rannsóknin okkur áður óþekktar líffræðilegar upplýsingar um þorskstofninn á mun lengra tímaskeiði en unnt var að ná fyrir nokkrum árum. „Slíkar upplýsingar eru m.a. nýtilegar í fiskveiðirannsóknum og munu auka skilning á breytingum á þorskstofninum af manna völdum og af náttúrulegum orsökum, allt frá upphafi búsetu á Íslandi. Ætlunin er svo að bera þessi gögn saman við fornleifa- og sagnfræðilegar upplýsingar til að öðlast skilning á áhrifum náttúrulegra breytinga á samfélög manna. Rannsóknin mun þannig auka skilning okkar á þróun og forsendum búsetu í landinu.“
Segja má að hafið sé miðlægt í rannsóknum Ragnars en samhliða verkefninu í verbúðunum hefur hann kafað að flaki póstskipsins Phønix sem strandaði úti af Löngufjörum á Snæfellsnesi hinn 31. janúar 1881.
„Eitt meginmarkmiðið með rannsókninni á póstskipinu Phønix er að þróa aðferðafræði í íslenskri neðansjávarfornleifafræði,“ segir Ragnar um þetta áhugaverða verkefni. „Neðansjávar- fornleifafræði hefur lítið verið sinnt á Íslandi en hún getur m.a. gefið betri upplýsingar um verslun og viðskipti fyrr á öldum. Frá sjónarmiði minjavörslu hefur rannsóknin á póstskipinu sýnt fram á nauðsyn grunnrannsókna á minjastöðum neðansjávar til að hægt sé að vernda minjastaðina á raunhæfan hátt.“
Ragnar segir að rannsóknin á Phønix verði mikilvæg viðbót við rannsóknir á sögu 19. aldarinnar. „Hún gefur nýjar hugmyndir um innflutning og aðbúnað um borð í skipum í Íslandssiglingum á síðari hluta 19. aldarinnar.“