Pétur Pétursson, prófessor við Guðfræði- og trúarbragðafræðideild
„Dulspekihreyfingarnar, spíritismi og guðspeki, og Frímúrarareglan gegndu hugmyndafræðilegu hlutverki fyrir nýja íslenska borgarastétt á lokaskeiði sjálfstæðisstjórnmálanna og við upphaf stéttastjórnmála,“ segir Pétur Pétursson, prófessor við Guðfræði- og trúarbragðafræðideild, sem flutti erindi um efnið á ráðstefnunni Þjóðarspeglinum haustið 2012.
Aðdráttarafl dulspekinnar á Íslandi fólst í því „að styðja sameiginlega viðleitni félaga til andlegs þroska og tímanlegrar velgengni,“ segir Pétur. „Hún vildi enn fremur efla anda kærleika, bræðralags og víðsýni meðal félagsmanna. Spíritistar boðuðu jákvæðan anda fyrirgefningar og sátta sem náði út yfir gröf og dauða og leynd Frímúrarareglunnar og háleit markmið Guðspekifélagsins hafa án efa skapað jákvætt umhverfi að þessu leyti og þannig eflt samstöðu og samkennd inn á við.“
Pétur Pétursson
„Spíritistar boðuðu jákvæðan anda fyrirgefningar og sátta sem náði út yfir gröf og dauða og leynd Frímúrarareglunnar og háleit markmið Guðspekifélagsins hafa án efa skapað jákvætt umhverfi að þessu leyti og þannig eflt samstöðu og samkennd inn á við.“
Bændur og verkamenn skipulögðu sig í hagsmunasamtökum og pólitískum flokkum á öðrum áratug 20. aldar. Pétur segir að ekkert slíkt samhæft skipulag hafi verið fyrir hendi meðal borgarastéttarinnar sem ekki átti neina innlenda og þjóðlega hefð að styðjast við. „Þátttaka menntamanna, stjórnmálamanna, atvinnurekenda og millistéttarfólks í dultrúarhreyfingunni skapaði grundvöll til félagslegra samskipta þar sem einstaklingshyggja, mannrækt, framfara- og vísindatrú og þjóðernishyggja voru í heiðri höfð.“
Pétur segir að frelsunarhugmyndir og þróunarhyggja dulspekinnar hafi orðið gild viðmið framfarasinnaðrar borgarastéttar sem var að fóta sig í nútímanum og skapa sér framtíð í landi sem um aldir hafði mótast af fornri bændamenningu og íhaldssamri embættismennsku.
„Stofnun sjálfstæðra stúkna guðspekinga og frímúrara er mikilvægur liður í þessari þróun, þ.e.a.s. í sjálfstæðisbaráttu hinnar íslensku borgarastéttar. Nýalisminn, hin íslenska heimspeki, sameinaði þessi tvö sjónarhorn með áherslunni á hlutverk og verðleika Íslendinga og íslenskrar menningar í alþjóðlegu samhengi,“ segir Pétur.