Vilhjálmur Árnason, prófessor við Sagnfræði- og heimspekideild
Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir bankahrunsins hefur reglulega komið til umfjöllunar í samfélaginu frá því að hún var birt á vormánuðum 2010. Eins og flestum er kunnugt varpaði hún ljósi á ýmsa bresti í íslenskri samfélagsgerð og lýðræðislegum innviðum auk þess að afhjúpa andvaraleysi hjá stjórnsýslu og eftirlitsstofnunum og óvönduð vinnubrögð, m.a. í stjórnmálum og fjölmiðlum.
Vilhjálmur Árnason
„Meginspurningarnar sem við fáumst við eru hvernig íslenskt lýðræði hefur virkað og hvernig það birtist í starfsvenjum og stjórnsiðum. Kannað er hvaða lýðræðislegu gildi hafa verið lögð til grundvallar og hvaða ríkjandi skilning á lýðræðishugmyndum sé að finna.“
Skýrsla Rannsóknarnefndarinnar hefur kallað á frekari rannsóknir á íslensku samfélagi, þar á meðal innan háskólans þar sem hópur fræði- manna af Félagsvísindasviði, Hugvísindasviði og Menntavísindasviði hefur tekið höndum saman til áframhaldandi athugunar á íslensku lýðræði. „Meginspurningarnar sem við fáumst við eru hvernig íslenskt lýðræði hefur virkað og hvernig það birtist í starfsvenjum og stjórnsiðum. Kannað er hvaða lýðræðislegu gildi hafa verið lögð til grundvallar og hvaða ríkjandi skilning á lýðræðishugmyndum sé að finna. Við veltum því einnig fyrir okkur hvort íslenskt lýðræði hafi einhver sérkenni, t.d. í samanburði við hin norrænu ríkin,“ segir Vilhjálmur Árnason, prófessor í heimspeki, sem leiðir rannsóknarverkefnið.
Vilhjálm þekkja margir vegna starfa hans í vinnuhópi um siðferði og starfshætti sem vann hluta af rannsóknarskýrslunni um fall bankanna. „Ég hafði áhuga á að fylgja eftir starfi mínu þar og taldi mikilvægt að dýpka greininguna á lýðræðislegum innviðum, verklagi og stjórnsiðum á Íslandi frá þverfræðilegum sjónarhornum,“ segir hann um aðkomu sína að rannsóknarverkefninu en auk Vilhjálms taka fræðimenn á sviði heimspeki, sagnfræði, stjórnmálafræði, stjórnsýslufræði, fjölmiðlafræði og menntunarfræði þátt í verkefninu.
Rannsóknin stendur enn yfir en þegar hafa verið birtar greinar í fræðitímaritum um einstaka þætti hennar. „Þær leiða til dæmis í ljós umtalsverðan mun á lýðræðislegum vinnubrögðum hérlendis og annars staðar á Norðurlöndum. Hér eru átakastjórnmál meira áberandi og faglegur undirbúningur löggjafar er mun síðri,“ segir Vilhjálmur. Einnig sýna athuganir þeirra að sú áhersla sem verið hefur á beint lýðræði eftir hrun hafi alið á veikleikum íslensks lýðræðissamfélags fremur en styrkt það.
Aðspurður um þýðingu rannsóknarinnar segir Vilhjálmur brýnt að öðlast betri skilning á því hvernig íslenskt stjórnarfar bjó í haginn fyrir fall fjármálakerfisins og á þeirri félagslegu og stjórnmálalegu kreppu sem fylgdi í kjölfarið. „Af því má hugsanlega draga mikilvæga lærdóma um það hvernig styrkja má lýðræðisleg vinnubrögð og stjórnsiði og bæta þar með samfélagið.“