Rannsaka heilsufarsleg áhrif íslensku mjólkurinnar
Hópur vísindamanna við Háskóla Íslands rannsakar nú efnasamsetningu íslenskrar mjólkur en meginmarkmið rannsóknarinnar er að öðlast ítarlegri skilning á efnasamsetningu hennar með áherslu á svokallaða A2 gerð beta-caseins og hugsanleg heilsuáhrif þess að neyta íslensku mjólkurinnar miðað við aðrar mjólkurafurðir.
María Guðjónsdóttir, prófessor við Matvæla- og næringarfræðideild Háskóla Íslands, stýrir rannsókninni sem er jafnframt hluti af doktorsverkefni Didar Farid Kareem Al-Shateri í matvælafræði við sömu deild. Rannsóknin hlaut styrk frá Rannsóknasjóði Háskóla Íslands 2025-2027.
„Fyrri rannsóknir benda til þess að mjólk úr hefðbundnum norrænum kúakynum, að því íslenska meðtöldu, innihaldi hærra hlutfall A2 beta-casein prótína en almennt gengur og gerist en neysla á mjólk sem er rík af þessum A2 beta-casein prótínum er talin tengjast ýmsum jákvæðum heilsufarslegum áhrifum,“ segir María.
A2 mjólk sem heilsusamlegri kostur
Rannsóknum á þessu afbrigði beta-caseins hefur fjölgað síðustu ár og markaðssetning á A2 mjólk sem heilsusamlegri kosti en hefðbundinni mjólk hefur aukist í nágrannalöndum okkar. „Vegna aukinnar umræðu úti í heimi um hugsanleg heilsuáhrif A2 mjólkur kviknaði þessi hugmynd um að skoða samsetningu beta-casein afbrigða í íslenskri mjólk,“ segir María.
En hver skyldu þessi heilsufarslegu áhrif vera? „Mjólk hefur skipað mikilvægan sess í heilsusamlegu mataræði Íslendinga í gegnum aldirnar enda inniheldur hún fjölda hollra innihaldsefna, steinefna og vítamína. A2 mjólk er þá talin hafa minni meltingaráhrif, þar sem hún þykir oft auðmeltanlegri en hefðbundin mjólk, einnig er hún talin valda minni uppþembu, reglulegri hægðum og minni líkum á niðurgangi og loftmyndun. Hún styður jafnframt við stöðuga upptöku næringarefna við meltingu og minnkar losun beta-casomorphine-7, eða BCM-7, í meltingarvegi við neyslu, svo eitthvað sé nefnt,“ útskýrir María.
BCM-7 er lífvirkt peptíð sem losnar við meltingu á A1 beta-casein prótínum og getur haft bólguvaldandi áhrif og leitt til meltingartruflana. A2 mjólk, með öll þau mikilvægu næringarefni sem mjólkurafurðir innihalda, yrði því aðgengilegri neytendum sem eru viðkvæmir fyrir hefðbundnari mjólkurafurðum á markaði.
„Því er mikilvægt að skoða efnasamsetningu íslensku mjólkurinnar og komast að því hvort hún geti hugsanlega nýst við framleiðslu á íslenskum A2-beta casein mjólkurafurðum. Við framleiðsluna yrði stuðst við niðurstöður um hugsanleg heilsuáhrif úr ítarlegum rannsóknum,“ segir María.
Gallinn er hins vegar sá að aukið innihald A2 beta-casein prótína hefur verið tengt við ýmsa tæknilega erfiðleika við vinnslu á mjólkurafurðum, til dæmis minni hleypni við osta- og jógúrtframleiðslu. „Því er einnig mikilvægt að skoða hvernig hægt sé að koma í veg fyrir slíkar hindranir við vinnslu og vöruþróun A2 mjólkurafurða með bestun á meðhöndlun og vinnslustýringu,“ bendir hún á.
Öflugt samstarfsverkefni
Sem fyrr segir er verkefnið hluti af doktorsverkefni Didar Farid Kareem Al-Shateri en María og Bryndís Eva Birgisdóttir, prófessor við Matvæla- og næringarfræðideild, eru leiðbeinendur hennar. María er jafnframt verkefnisstjóri verkefnisins. Í doktorsnefndinni sitja Hildur Inga Sveinsdóttir, lektor við Matvæla- og næringarfræðideild og verkefnastjóri hjá Matís, auk Björns S. Gunnarssonar, vöruþróunar- og rannsóknarstjóra hjá MS.
Rannsóknin er þannig samstarfsverkefni Matvæla- og næringarfræðideildar Háskóla Íslands, Mjólkursamsölunnar MS og Matís og hér sameina því fræðaheimurinn og matvælaiðnaðurinn krafta sína meðá öflugum hætti. Gott samstarf hefur verið undanfarin ár á milli þessara aðila við ýmis rannsóknarverkefni sem tengjast fjölbreyttum matvælum. María bendir á að sterkt samstarf háskólasamfélagsins við matvælaiðnaðinn sé afar mikilvægt og að það hafi leitt til mikilla framfara í gæðum og vinnslu afurða í gegnum tíðina.
„Aðkoma Didar tryggir enn fremur öflugt samstarf þátttakenda verkefnisins en hún er með bakgrunn í dýralæknisfræði og meistarapróf í matvælafræði og sýndi sérstakan áhuga á rannsóknum á efnasamsetningu og hugsanlegum heilsuáhrifum mjólkurafurða,“ segir María.
Mjólk inniheldur fjölda mikilvægra næringarefna og mjólkurneysla er almennt mikil á Íslandi enda er úrval mjólkurafurða í íslenskum matvöruverslunum mikið. „Meiri þekking á efnasamsetningu íslensku mjólkurinnar veitir tækifæri til vöruþróunar og aukins fjölbreytileika afurða á markaði sem gagnast bæði neytendum og framleiðendum,“ segir María. MYND/Unsplash/Kim_Leary
Niðurstöðurnar gætu leitt til þróunar á nýjum mjólkurvörum
Rannsókninni er skipt í nokkra þætti en Didar vinnur nú að ritun á ítarlegri skipulagðri yfirlitsgrein til þess að kortleggja þekkt áhrif af neyslu A2 mjólkur. „Kerfisbundin yfirferð heimilda í yfirlitsgrein Didar lofar góðu um framhaldið,“ segir María. „Við stefnum á að senda yfirlitsgreinina til birtingar í sumar og mælingar á efnasamsetningu mjólkur úr íslenskum kúm eru áætlaðar í haust. Mælingarnar veita okkur ítarlegri upplýsingar um algengi A2 beta-casein afbrigðisins í íslensku mjólkinni og hvaða þættir það eru sem hafa áhrif á A2 beta-casein innihald hennar,“ útskýrir hún. Þekkt er að magnið ræðst að hluta af genasamsetningu kúa, en hugsanlega geta fleiri ytri þættir haft áhrif á A2 beta casein hlutfall mjólkurinnar.
Því næst verður efnasamsetning íslensku mjólkurinnar borin saman við efnasamsetningu mjólkur frá nágrannalöndum okkar, þar á meðal mjólkur sem markaðssett er sem A2 mjólk.
Að því loknu verða framkvæmdar tilraunir á hugsanlegum heilsuáhrifum íslensku mjólkurinnar með áherslu á meltingaráhrif. „Þetta er gert með því að meta lífaðgengi og upptöku næringarefna við meltingu, gegndræpi meltingarvegs, bólguáhrif og fleiri þætti með svokölluðu INFOGEST 2.0 meltingarlíkani, ásamt öðrum þekktum aðferðum sem notaðar eru til að meta þessa þætti. Upplýsingarnar sem við fáum með þessum prófunum verða svo nýttar við vöruþróun á íslenskum A2-ríkum mjólkurvörum ef niðurstöður rannsóknarinnar styðja við þróun slíkra afurða,“ segir María.
Aukin þekking veitir tækifæri til nýsköpunar
Mjólk inniheldur fjölda mikilvægra næringarefna og mjólkurneysla er almennt mikil á Íslandi enda er úrval mjólkurafurða í íslenskum matvöruverslunum mikið. „Meiri þekking á efnasamsetningu íslensku mjólkurinnar veitir tækifæri til vöruþróunar og aukins fjölbreytileika afurða á markaði sem gagnast bæði neytendum og framleiðendum,“ segir María og bendir á að rannsóknir á efnasamsetningu og hugsanlegum heilsuáhrifum íslenskra mjólkurafurða geti jafnframt stutt við almenn lýðheilsumarkmið og aukið vellíðan og heilsu neytenda ef vel tekst til.
Sömuleiðis veitir ítarleg þekking á efnasamsetningu íslenskrar mjólkur mikilvægar upplýsingar um hvort æskilegt þyki að flytja inn nytjameiri kúakyn til að auka framleiðslu mjólkur og kjöts hér á landi. „Slíkur innflutningur getur þó haft áhrif á gæðaþætti mjólkurinnar og því ætti ekki að taka ákvarðanir um slíkan innflutning fyrr en allar niðurstöður liggja fyrir,“ segir María.
Samstarf ólíkra aðila mikilvægt
Rannsóknin er gott dæmi um samstarfsverkefni þar sem sérfræðingar frá ýmsum áttum og með ólíkan bakgrunn koma saman. María leggur áherslu á mikilvægi slíks samstarfs í rannsóknaverkefnum af þessu tagi þar sem niðurstöður geta leitt til nýsköpunar, til dæmis í formi nýrra vara á markaði.
„Áhugi minn liggur á mjög breiðu sviði rannsókna og áhugaverðustu rannsóknirnar verða oft til við þverfaglegar nálganir á nýjum viðfangsefnum. Til dæmis leitast ég eftir því að sameina matvælarannsóknir við næringaráhrif neyslu og umhverfisáhrif við vinnslu og framleiðslu matvæla og þróun á nýjum afurðum fyrir nýja markaði. Slíkar rannsóknir eru aðeins framkvæmanlegar með öflugu samstarfi við aðra sérfræðinga í öðrum deildum, fagstéttum, stofnunum og fyrirtækjum. Ég vona að ég hafi áfram kost á að vinna að áhugaverðum rannsóknum á fjölbreyttum rannsóknarefnum á sviði matvæla, næringar, líftækni og umhverfisáhrifa í framtíðinni,“ segir María að lokum.
