Leikskólinn stendur á sterkum grunni
Hátt í 150 manns sóttu málþingið „Bara pláss? Fagmennska og gæði í leikskólastarfi“ sem fram fór í Eddu og í streymi 20. apríl. Málþingið var hluti af fyrirlestraröð Menntavísindasviðs, Efst á baugi, og var haldið í samstarfi við Kennarasamband Íslands.
Á málþinginu kom fram að íslenski leikskólinn standi á sterkum grunni. Fyrsta skólastigið byggi á fagmennsku, skýrri hugmyndafræði og ríkri áherslu á réttindi og vellíðan barna. Jafnframt var bent á að samfélagsumræðan hafi í auknum mæli beinst að aðgengi, biðlistum og rekstrarlegum áskorunum.
Þrír sérfræðingar við Menntavísindasvið fluttu erindi á þinginu: Anna Magnea Hreinsdóttir lektor, Sara Margrét Ólafsdóttir dósent, og Ingibjörg Ósk Sigurðardóttir dósent. Að erindum loknum fóru fram pallborðsumræður undir stjórn Kolbrúnar Þ. Pálsdóttur, forseta Menntavísindasviðs. Í pallborðinu sátu frummælendur ásamt Haraldi F. Gíslasyni, formanni Félags leikskólakennara, Sigurði Sigurjónssyni, formanni Félags stjórnenda leikskóla, og Svövu Björgu Mörk, dósent við Menntavísindasvið. Jónína Hauksdóttir, varaformaður Kennarasambands Íslands, flutti lokaávarp.
Sterk staða en vaxandi áskoranir
Í erindi sínu fjallaði Anna Magnea Hreinsdóttir um styrkleika leikskólans á Íslandi sem vekti athygli á alþjóðavettvangi og þau stefnumótandi álitaefni sem skipta mestu fyrir framtíð skólastigsins. Hún lagði áherslu á að leikskólinn byggði á leik sem meginnámsleið, vellíðan barna, lýðræði og virkri þátttöku þeirra í daglegu starfi. Þá njóti leikskólastigið sterkrar tengingar við rannsóknir, fagmennsku og samstarf við foreldra.
Hún benti jafnframt á að lagaumgjörð, aðalnámskrá og menntastefnur styðji við gæði leikskólastarfs og að traust sé borið til fagfólks innan kerfisins. Einnig dró hún fram mikilvægi leikskólans fyrir jöfnuð, inngildingu og samfellu í lífi barna.
Anna Magnea lagði þó áherslu á að næstu skref snúist ekki aðeins um að fjölga plássum. Nauðsynlegt sé að vinna út frá heildstæðri stefnu, skýra ábyrgð sveitarfélaga, tryggja börnum rétt til leikskóladvalar að loknu fæðingarorlofi, fjölga leikskólakennurum og styrkja stuðning við fjölskyldur með ung börn.
Börnin í forgrunni
Sara Margrét Ólafsdóttir fjallaði sérstaklega um samfélagsumræðuna um leikskólamál hér á landi. Hún sagði umræðuna að mestu snúast um skort á leikskólakennurum, álag í starfi, biðlista, bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla, dvalartíma barna og spurningar um hlutverk leikskólans sem menntastofnunar annars vegar og þjónustu við samfélagið hins vegar.
Hún dró fram að fjölmiðlaumræðan væri oft neikvæð og einblíndi á skort og vanda þrátt fyrir að innan leikskólanna færi fram mikið og uppbyggilegt starf. Þar væri leikskólinn öflugur vettvangur fyrir leik, nám, vellíðan, réttindi barna og faglega þróun.
Að mati Söru Margrétar þarf að færa umræðuna nær heildstæðari og jákvæðari sýn sem tekur betur mið af því sem skiptir börn mestu máli. Byggja þurfi áfram á styrkleikum íslenska leikskólans en um leið bregðast af festu við þeim áskorunum sem kerfið stendur frammi fyrir. Sérstök áhersla var lögð á að skipulag og þróun leikskólastigsins eigi að taka mið af þörfum barna, ekki eingöngu af kerfinu sjálfu.
Kallað eftir heildstæðri stefnu
Ingibjörg Ósk Sigurðardóttir fjallaði um framtíðarsýn fyrir leikskólastigið og taldi brýnt að brúa bilið milli stefnumótunar og raunverulegs leikskólastarfs. Að hennar mati byggist vandinn ekki eingöngu á skorti á starfsfólki eða auknu álagi, heldur á dýpra ósamræmi milli stefnu, hugmyndafræði leikskólans og þeirra aðstæðna sem starfsfólk og börn búa við í daglegu starfi.
Hún lagði áherslu á að lausnir megi ekki grafa undan grunngildum leikskólans og dró fram þrjár lykiláskoranir, mönnun og fagmennsku, samfellu í lífi barna og fjölskyldna og skýrari framtíðarsýn um hlutverk leikskólans.
Ingibjörg kallaði eftir heildstæðri stefnu, áframhaldandi fjárfestingu í fagmennsku og því að kerfið verði hannað út frá þörfum barna og fjölskyldna fremur en skipulagi stofnana. Hún sagði gæði leikskóla ráðast af fagmennsku og að framtíð leikskólans byggist á því að hugsa kerfið heildstætt út frá börnum.
Umræða um menntun, gæði og starfsumhverfi
Í pallborðsumræðum var meðal annars rætt hvernig brúa megi bilið milli stefnumótunar og raunverulegs leikskólastarfs, hvort nóg sé að bæta við plássum, hvernig tryggja megi gæði og fagmennsku í leikskólastarfi, hvernig megi fjölga og styðja við leikskólakennara og fyrir hvern leikskólinn sé í raun.
Sigurður Sigurjónsson, formaður félags stjórnenda í leikskólum, sagði umræðuna um leikskólamál í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga oft fara fram í upphrópunum. Hann benti þó á að vel hefði gengið að fjölga í leikskólakennaranámi þótt alltaf mætti gera betur. Sigurður sagði að fjölgun leikskólakennara væri lykill að lausn svonefnds leikskólavanda. Hann benti á að starfsmannavelta ófaglærðs starfsfólks í leikskólum væri um 30 prósent á meðan eðlileg velta væri talin sjö til tíu prósent. Starfsmannavelta faglærðs starfsfólks væri hins vegar um tíu prósent. Með fjölgun leikskólakennara myndi starfsmannavelta minnka, faglegt starf aukast og leikskólarnir styrkjast til lengri tíma. Engar töfralausnir væru þó í sjónmáli.
Haraldur F. Gíslason, formaður félags leikskólakennara, lýsti áhyggjum af þróun umræðunnar og sagði enn heyrast raddir um að stytta ætti kennaranám. „Mér finnst hnignun í umræðunni. Árið 2008 breyttust kennaralögin, þá varð til fimm ára kennaranám á öllum skólastigum. Við erum enn að heyra úrtöluraddir um að við þurfum að stytta kennaranám.“ Hann sagði jafnframt enga þjóð hafa brugðist við vanda í skólakerfi með því að lækka menntunarkröfur kennara. Hann benti jafnframt á að svipaður fjöldi laganema, læknanema og kennaranema útskrifist ár hvert og spurði hvort ekki væri í raun verið að gera margt vel, þótt vissulega væri alltaf hægt að gera betur.
Svava Björg Mörk sagði lausnina ekki felast í því að lækka menntunarstigið. Vandinn væri víðtækur og sneri meðal annars að starfsumhverfi og að hlusta þyrfti á raddir fagfólksins. „Við sáum furðulegar niðurstöður í fyrstu bylgju Covid, þá upplifðu leikskólakennarar allt í einu gæðastarf á skrítnum tímum. Þá voru færri börn á deild. Við erum að byggja risastór hús í flottri hönnun og arkitekt, fjárfestum í hinu og þessu en síðan má engu bæta við og bara spara þegar kemur að leikskólum.“ .
Ekki bara pláss, heldur gæði
Í lokaávarpi sínu sagði Jónína Hauksdóttir, varaformaður Kennarasambands Íslands, að vissulega þyrfti pláss í leikskólum, en jafnframt skipti máli hvernig það pláss væri. Hún sagði að á málþinginu hefðu helstu sérfræðingar landsins í leikskólafræðum fjallað um stefnumótun og styrkleika leikskólastigsins, umræðuna í samfélaginu, framtíðarsýnina og hvernig brúa mætti bilið milli stefnumótunar og þess veruleika sem bæði foreldrar og leikskólastigið stæðu frammi fyrir.
Jónína sagði þar felast eitt stærsta verkefnið, hvernig mætti brúa þetta bil, ekki eingöngu með orðum heldur aðgerðum. Hún lagði ríka áherslu á að leikskólastigið væri tekið alvarlega, ekki sem þjónusta eða geymsla heldur sem menntastofnun jafngild öðrum menntastofnunum.
Kolbrún Þ. Pálsdóttir, forseti Menntavísindasviðs, var fundarstjóri og miklar og góðar umræður sköpuðust með þátttöku fundargesta. Hún benti á að átak stjórnvalda um fjölgun kennara 2019-2024 hefði skilað töluverðum árangri og mikilvægt væri að grípa til árangursríkra aðgerða á ný: „Árið 2020 brautskráðust tuttugu leikskólakennarar en síðustu árin hafa á bilinu 60-70 leikskólakennarar brautskráðst.“ Á Menntavísindasviði eru margar leiðir inn í kennaranám og gætu nemendur í leikskólakennaranámi einnig fengið fyrri reynslu og hæfni metna í gegnum raunfærnimat sem væri gríðarlega mikilvægt. „Aðalatriðið er að leggja áherslu á að móta nýjar og fjölbreyttar leiðir til að efla menntun og samvinnu við starfsfólk sem starfar í leikskólum landsins. Stjórnvöld, sveitarfélög, Kennarasamband Íslands og háskólar sem mennta kennara verða að setjast niður og móta næstu skref til að standa vörð um leikskóla landsins.“
Nánar um fyrirlestraröð Menntavísindasviðs EFST Á BAUGI
Viðburðurinn var í beinu streymi og nálgast má upptöku hér
