Ofbeldi þekktist vart í orðaforða miðaldamanna

Viðar Pálsson, nýdoktor við Sagnfræði- og heimspekideild

„Vonir mínar standa til þess að víkka sjónarhorn norrænufræðinga á ofbeldi og valdi á Íslandi á miðöldum og setja það betur í samhengi við ýmsar nýlegar rannsóknir fræðimanna um sama efni í Evrópu,“ segir Viðar Pálsson, doktor í sagnfræði, sem hlaut nýverið styrk frá Rannís til rannsóknar á valdi og ofbeldi á Íslandi á miðöldum.

Viðar Pálsson

Viðar styðst einkum við textaheimildir, líkt og sögur og sagnarit, fornbréf, lög og fleira sem varpar ljósi á samfélagsgerð og pólitískt umhverfi á Íslandi á miðöldum, sem hafði svo aftur áhrif á skilning manna á ofbeldi og hvernig þeir beittu því. Hann bendir þó á að „hugtakið ofbeldi þekktist vart í munni miðaldamanna þótt ekki hafi slíka hegðun skort. Þeir notuðu jafnan sértækari hugtök og samhengisbundnari og tengdu valdbeitingu réttlæti og frelsi með öðrum hætti en gert er í dag.“ Rannsóknin snýst um félagslegt og pólitískt eðli og hlutverk ofbeldis á Íslandi til forna og hlut Íslands almennt í valdamenningu Evrópu á miðöldum.

Hugmyndin að rannsókninni kviknaði þegar Viðar vann að doktorsritgerð sinni um orðræðu um vald í veislum og þegar menn skiptust á gjöfum í samfélagi með veikt ríkisvald. „Til þess að skilja veislur og gjafir þarf að skilja hugmyndir miðaldamanna um valdbeitingu og ofbeldi og það lá beint við að ritgerð lokinni að láta þá þræði ekki liggja heldur rekja þá lengra,“ segir hann. Þrátt fyrir að virtir fræðimenn hafi áður fjallað um ofbeldi og valdbeitingu á Íslandi á miðöldum telur Viðar að enn séu verðug álitamál lítt eða ókönnuð á þessu sviði.

„Það er hvorki auðvelt né sjálfsagt að draga lærdóm af sögunni en öll vísindaleg þekking hefur sjálfstætt gildi, óháð því hvort menn hyggjast draga af henni beinan eða óbeinan lærdóm til mótunar á eigin samfélagi,“ segir Viðar um gildi rannsóknarinnar fyrir vísindin og samfélagið í heild.