Helga Þórey Jónsdóttir, MA-nemi við Íslensku- og menningardeild
Birtingarmyndir kvenna í íslenskum kvikmyndum eru viðfangsefni Helgu Þóreyjar Jónsdóttur, meistaranema í almennri bókmenntafræði, en sumarið 2012 vann hún rannsóknaverkefni þar að lútandi sem Nýsköpunarsjóður námsmanna styrkti.
Nær ekkert hefur verið skrifað um konur í íslenskum kvikmyndum og ákvað Helga því að gera yfirlitsrannsókn. Afurð hennar er þekkingargrunnur sem nota mætti í kennslu og til frekari rannsókna. Helga horfði á hátt í 50 myndir sem komu út á árunum 1980–1999 og greindi þær með femínískt sjónarhorn að leiðarljósi. „Ég vildi fá tilfinningu fyrir helstu straumum og því hvernig birtingarmyndir kvenna þróuðust á tímabilinu,“ segir hún.
Helga þórey Jónsdóttir
Nær ekkert hefur verið skrifað um konur í íslenskum kvikmyndum og ákvað Helga því að gera yfirlitsrannsókn. Afurð hennar er þekkingargrunnur sem nota mætti í kennslu og til frekari rannsókna.
Helga beitti meðal annars svokölluðu Bechdel-prófi í rannsókn sinni en það er mælikvarði á þátttöku kvenna í atburðarás. Verk stenst Bechdel- prófið ef tvær nafngreindar kvenpersónur tala saman um eitthvað annað en karlpersónu en fæstar myndanna stóðust prófið. „Konur hafa lítil samskipti við aðrar konur og ef þær eru ekki að ræða karlmenn eru umræðuefni þeirra gjarnan tengd heimili eða útliti,“ segir hún. Það vakti athygli Helgu hversu sjaldan konur birtast efst á kreditlistum. „Það er sjaldgæft að þær gegni aðalhlutverki og ef tvö aðalhlutverk eru í kvikmynd er karlhlutverkið yfirleitt leiðandi,“ segir Helga og bendir á að hlutverk kvenna sé oft að vera til skrauts eða styðja karlana.
Birtingarmyndir kvenna hafa breyst í gegnum tíðina. „Framan af tímabilinu sem ég skoðaði birtist heimur kvenna sem aðskilinn heimi karla en úr því dró talsvert í lok níunda áratugarins,“ segir Helga. Hún nefnir einnig að konur hafi smám saman orðið fyrirferðarmeiri og kvenleikstjórum hafi fjölgað úr engum í fáa. „Kvikmyndirnar endurspegla tíðarandann hverju sinni og ef vel er að gáð má greina áhrif bylgna femínismans á birtingarmyndir kvenna. Áhersla á sjálfstæði kvenna jókst til dæmis þegar á leið,“ segir hún.
Greining kvikmynda er tímafrek og Helga segist enn ekki vera komin með lokaniðurstöður. „Ég get þó fullyrt að niðurstöðurnar sýni að konur eru mun fyrirferðarminni en karlar í íslenskum kvikmyndum. Myndirnar fjalla meira um karla og þá menningu sem þeir drífa áfram.“
Leiðbeinandi: Björn Ægir Norðfjörð, dósent við Íslensku- og menningardeild.