„Í dag er mikið rætt um pólitíska ábyrgð og því er mikilvægt að vita hvað felst í henni. Með rannsókninni er ég að reyna að átta mig á því hvernig lýðræði virkar í raunveruleikanum.“ Þetta segir Gunnar Helgi Kristinsson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, en hann stendur um þessar mundir fyrir rannsókn á lýðræðiskerfi sveitarfélaga.
Fræðilega skýringin á lýðræði er sú að stjórnarfyrirkomulag þar sem lýðræði ríkir sé þannig uppbyggt að opinbert vald eigi rætur sínar hjá fólkinu. „Ég skoða þær leiðir sem fólk fer til að útfæra þetta lýðræði. Það hefur mikið verið fjallað um fræðilega þáttinn en það vantar að skoða lýðræði sem reynslu. Við ræðum mikið um lýðræði en sú umræða er oft ruglingsleg því okkur vantar „kortið“ og mín rannsókn er tilraun til að búa til þetta kort,“ segir Gunnar Helgi.
Áhugi Gunnars Helga á málefninu kviknaði á ákveðnum tímapunkti þegar hann hélt erindi á bæjarstjórnarfundi fyrir nokkrum misserum. „Það sló mig að það var ekkert einfalt að svara spurningum íbúanna. Þeir vildu til dæmis vita hver réttur þeirra væri til að hafa áhrif í sveitarfélaginu, hversu langt réttur þeirra næði og með hvaða hætti,“ segir hann. Sveitarfélög eru í mjög flókinni aðstöðu því þar liggja ólíkir hagsmunir. „Hagsmunir íbúa geta til dæmis verið lágreist byggð til að halda útsýni en hagsmunir fyrirtækjanna aftur á móti hátt nýtingarhlutfall lóða. Sveitarfélögin þurfa því að taka tillit til ólíkra sjónarmiða.“ Fólk vill greinilega að gott samkomulag sé um ákvarðanir og niðurstöður. „Það er svo merkilegt að í þeim viðtölum sem ég er búinn að taka hefur komið fram að mælikvarðinn á því hvort vel hafi gengið eða ekki byggist á því hvort sátt sé um niðurstöðuna. Ég hef beðið fólk að taka dæmi um atriði sem hafi tekist vel og þá eru það mál þar sem sátt hefur náðst milli aðila,“ segir Gunnar Helgi.
Gunnar Helgi Kristinsson, prófessor í Stjórnmálafræði
Fræðilega skýringin á lýðræði er sú að stjórnarfyrirkomulag þar sem lýðræði ríkir sé þannig uppbyggt að opinbert vald eigi rætur sínar hjá fólkinu. „Ég skoða þær leiðir sem fólk fer til að útfæra þetta lýðræði.
„Ég er spenntur að sjá með hvaða hætti lýðræði skiptir máli upp á lífsgæði fólks og árangur sveitarfélaganna. Ég vonast með sjálfum mér til að niðurstöðurnar sýni fram á kosti lýðræðiskerfi sins en auðvitað eru það alltaf gögnin sem ráða niðurstöðunum. Þegar niðurstöður rannsóknarinnar liggja fyrir geta sveitarfélög nýtt sér þær varðandi það með hvaða hætti þau hafa samráð við íbúana og hversu langt eigi að ganga í því. Eiga þau til dæmis að vera með íbúakosningar, og ef svo er hvernig á að framkvæma þær?“
Mikil umræða hefur verið um lýðræði í kjölfar bankahrunsins og sumir hafa talað um að Ísland sé bananalýðveldi. „Það full ástæða til að vera gagnrýninn á ástandið hér en ég held að þeir sem tala um bananalýðveldi geri sér ekki grein fyrir því hvernig það er að búa í þjóðfélagi þar sem raunveruleg ógn stafar af stjórnvöldum, jafnvel lífshættuleg,“segir Gunnar Helgi. Hann kemur sjálfur frá heimili þar sem mikill áhugi var á pólitík og ólst upp með áhugann í blóðinu. „Fyrst varð ég pólitískur en svo breyttist áhuginn og færðist yfir í fræðin.“