Afbrotastimplun getur valdið skertum tengslum við löghlýðið fólk, segir Jón Gunnar Bernburg, dósent við félags- og mannvísindadeild. Afbrot og glæpamenn eru hluti af samfélaginu. Það er fjallað um þá í útvarpi, sjónvarpi og blöðum og á milli þess sem við drekkum í okkur fjölmiðlaefnið horfum við á nýjustu glæpaseríuna líða eftir skjánum. En það eru ekki bara þú og ég sem fylgjumst með glæpum - það gera félagsfræðingar líka.
Við félags- og mannvísindadeild rannsaka fræðimenn afbrota- og frávikshegðun og velta því m.a. fyrir sér hvaða áhrif það hefur að vera stimplaður sem afbrotamaður. Afbrotastimplun, t.d. það að vera handtekinn fyrir afbrot, er meðal þess sem Jón Gunnar hefur rannsakað.
Hann segir félagsfræðinga hafa haldið því fram að afbrotastimplun geti stuðlað að félagslegu brennimerki sem getur haft slæm áhrif á sjálfsmynd hins stimplaða. „Auk þess getur afbrotastimplun valdið skertum tengslum við löghlýðið fólk,“ segir Jón Gunnar, „og jafnframt minnkað tækifæri í skóla og á vinnumarkaði og stuðlað að því að einstaklingurinn sökkvi dýpra í félagsskap jaðarhópa og afbrotahegðun festist í sessi.“
Doktorsritgerð Jóns Gunnars styður þessar tilgátur. Þar rannsakaði hann langtímaáhrif slíkrar félagslegrar stimplunar en niðurstöður rannsóknarinnarsem náði til 500 bandarískra pilta frá 13 til 22 ára aldurs, voru m.a. þær að þeir sem fengu á sig afbrotastimplun á unglingsárum voru marktækt meira í afbrotum á tvítugsaldri en hinir. Refsingar auka oft líkur á afbrotahegðun:„ Engin rannsókn hefur verið framkvæmd hérlendis á stimplunaráhrifum," segir Jón Gunnar sem telur slíka rannsókn tímabæra fyrir margar sakir.
Jón Gunnar Bernburg, dósent við Félags- og mannvísindadeild
Við félags- og mannvísindadeild rannsaka fræðimenn afbrota- og frávikshegðun og velta því m.a. fyrir sér hvaða áhrif það hefur að vera stimplaður sem afbrotamaður. Afbrotastimplun, t.d. það að vera handtekinn fyrir afbrot, er meðal þess sem Jón Gunnar hefur rannsakað.
„Refsingum á borð við fangelsisvist er í einn stað ætlað að sveigja brotafólk inn á beinu brautina, en erlendar rannsóknir benda almennt til þess að þær geri það að jafnaði ekki. Margar rannsóknir, þar á meðal mín, benda þvert á móti til þess að refsingar auki oft líkur á afbrotahegðun."
Hann bætir því síðan við að eitt af því sem heldur mörgum frá glæpabrautinni sé sú útbreidda skoðun að refsing á borð við fangelsisvist sé ærumeiðandi brennimerki. Nú fer mestur tími Jóns Gunnars í að skoða afbrotahegðun meðal íslenskra ungmenna og einblínir hann þar á svokallaðar hverfakenningar. „Samkvæmt þessum kenningum getur félagsleg samsetning hverfisins haft mjög mikilvæg áhrif á velferð ungmenna.
Ég og íslenskir samstarfsmenn mínir höfum fengið mjög athyglisverðar niðurstöður úr þessum rannsóknum á undanförnum misserum." Námskeið um afbrotafræði við félagsvísindadeild hafa verið kennd um nokkurt skeið við miklar vinsældir, ekki aðeins hjá nemum í félagsfræði heldur einnig í öðrum greinum.