Þórður Örn Kristjánsson, doktorsnemi við Líf- og umhverfisvísindadeild
Æðarfugl er afar algengur við strendur landsins og vekur gjarnan athygli fyrir værðarlegt sund nærri landi, ekki síst á vorin þegar kollur leita ætis með stóra ungahópa. Æðarfuglinn er engu að síður einn hraðfleygasti fuglinn í fánu landsins og nær allt að 80 kílómetra hraða á klukkustund í láréttu flugi. Það er hins vegar kyrrstaðan sem gerir hann hvað áhugaverðastan, þegar hann liggur á hreiðri sínu sem hann þekur dúni. Dúnn hefur frá landnámi verið verðmæt afurð og nýttur í fjölbreyttum iðnaði.
„Æðarkollan er arðbærasti fugl landsins og dúntekja veltir háum fjárhæðum árlega. Rannsóknir á áhrifum dúntekju á fuglinn eru mikilvægar þar sem dúnninn er markaðssettur sem umhverfisvæn vara,“ segir doktorsneminn Þórður Örn Kristjánsson sem vinnur verkefni sín við Rannsóknasetur Háskóla Íslands á Snæfellsnesi. Æðarfugl hefur verið meginviðfangsefni setursins frá upphafi enda eru æðarvörp hvergi fleiri hér á landi en við Breiðafjörð.
Þórður Örn Kristjánsson
„Æðarkollan er arðbærasti fugl landsins og dúntekja veltir háum fjárhæðum árlega. Rannsóknir á áhrifum dúntekju á fuglinn eru mikilvægar þar sem dúnninn er markaðssettur sem umhverfisvæn vara.“
„Ég er alinn upp við dúntekju á Breiðafirði og alltaf haft áhuga á fuglum. Dúntekjan og áhrif hennar á varpárangur kollunnar var viðfangsefnið í meistaraverkefni mínu og kveikjan að frekari rannsóknum á æðarfuglinum,“ segir Þórður.
Þótt dúnsængin sé gjarnan þrifaleg hágæðaafurð er ekki þar með sagt að hreiðrið sé í sama anda og sængin í rúmi mannfólksins. Þeir sem eru í návígi við æðarfuglinn, eins og Þórður, vita að dúnflær sjúga blóð úr fuglinum og fúlsa ekki við mannablóði. Þórður vinnur að rannsóknum á dúnflónni og annarri óværu sem kann að leynast í hreiðrunum. Hann vinnur að flokkun hryggleysingja í hreiðrunum og leggur mat á skaðlegar og skaðlausar tegundir. Þórður skoðar líka hvort dúntekjan skaði afkomu kollnanna en hann ber í því efni saman þau hreiður sem ekki eru snert og hin sem verða fyrir dúntekju bændanna: „Komið hefur í ljós að dúntekjan hefur ekki áhrif á varpárangur fuglanna,“ segir Þórður sem kannar einnig varphegðun, fæðuöflun og tryggð við maka. „Lengi var talið að aðeins einn faðir væri að ungum í sama hreiðri en ýmislegt hefur þó komið í ljós sem mælir gegn því. Því var ráðist í DNA-rannsókn á faðerninu.“ Þórður bætir því við að niðurstöður úr þeim hluta rannsóknarinnar liggi ekki fyrir.
Hann segir að mjög margt spennandi hafi komið í ljós varðandi varphegðun fuglsins. „Ég vissi t.d. af æðarvarpi á Rifi þar sem varphegðun fuglanna var ekki í samræmi við atferli í öðrum vörpum. Svo virðist sem æðarfuglinn sýni þar meiri samhjálp í varpinu en annars staðar. Þarna er mjög þétt varp með óvenjumörgum eggjum í sumum hreiðranna.“
Þórður segir að fæða æðarfugla á Breiðafirði hafi ekki verið rannsökuð áður að ráði jafnvel þó að stór hluti stofnsins lifi á svæðinu. Breiðfirskir fuglar treysti mjög á grunnsævið sem hvergi sé meira við landið en í Breiðafirði.
„Önnur greinin af tveimur, sem hafa verið birtar og byggjast á rannsókninni minni, er einmitt um fæðu fugla á Breiðafirði en þar kemur fram að aðalfæðan er allt önnur en við var búist. Kræklingur hefur verið uppistaðan í fæðu æðarfugla samkvæmt öðrum rannsóknum en í okkar rannsókn kom í ljós að flekkunökkvar voru algengastir ásamt trjónukröbbum og smáum sniglum.“
Leiðbeinandi: Jón Einar Jónsson, forstöðumaður Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Snæfellsnesi.