Valur Ingimundarson, prófessor við Sagnfræði- og heimspekideild
Norðurslóðir hafa fengið sífellt meira vægi í alþjóðlegri umræðu vegna loftslagsbreytinga, auðlindanýtingar, hugmynda um nýjar skipaleiðir sem eru að verða til við bráðnun íss á norðurskautinu og vegna umhverfisógnar. Þessi nýja staða hefur vakið áhuga Vals Ingimundarsonar, prófessors í sagnfræði, sem rannsakar nú stjórnmálaþróun, alþjóðastjórnun og öryggismál á norðurslóðum með sérstakri áherslu á stefnu Íslands. Valur segir að hin breytta landfræðipólitíska staða Íslands eftir lok kalda stríðsins og brottför Bandaríkjahers sé kveikjan að rannsókninni.
Valur metur það svo að stjórnmálaumræða á alþjóðavettvangi hafi oft einkennst af missögnum sem hafi ekki síst komið fram í fjölmiðlum. Nefnir hann t.d. ýktar hugmyndir um „stjórnleysi“ og yfirvofandi kapphlaup um auðlindir á norðurslóðum og um óþrjótandi efnahagstækifæri í kjölfar þess að nýjar siglingaleiðir opnist. „Oft gleymist í þessari umræðu að gert er ráð fyrir því að Norður-Íshafið verði þakið ís stóran hluta ársins þrátt fyrir loftslagsbreytingarnar.“
Valur er sérfræðingur í alþjóða- og samtímasögu og hefur beint sjónum sínum að alþjóðasamskiptum og öryggismálum. Fyrir fáeinum árum leiddi hann hóp sérfræðinga sem starfaði á vegum íslenskra stjórnvalda við að leggja mat á ýmsar hættur sem kynnu að steðja að Íslandi í nánustu framtíð.
Valur Ingimundarson
Valur rannsakar nú stjórnmálaþróun, alþjóðastjórnun og öryggismál á norðurslóðum með sérstakri áherslu á stefnu Íslands. Hann segir að hin breytta landfræðipólitíska staða Íslands eftir lok kalda stríðsins og brottför Bandaríkjahers sé kveikjan að rannsókninni.
Í tengslum við rannsóknina hefur Valur kannað innbyrðis samskipti norðurslóðaríkja og utanaðkomandi ríkja með hagsmuni svæðisins í huga og lagt sérstaka áherslu á togstreituna milli fullveldissjónarmiða og hugmynda um alþjóðastjórnun. „Loks hef ég rannsakað tilraunir Íslendinga til að fá viðurkenningu á stöðu Íslands sem strandríkis á norðurslóðum. Það er nýr þáttur í stefnu Íslands sem reist er á því að efnahagslögsagan nái út í Grænlandshaf við Norður-Íshaf. Íslensk stjórnvöld telja því að skilgreina eigi Ísland sem fullgilt strandríki á norðurslóðum eins og þau fimm ríki sem gera tilkall til landgrunns í Norður-Íshafinu, þ.e. Bandaríkin, Kanada, Rússland, Noregur og Danmörk fyrir hönd Grænlands.“ Valur segir enn fremur að almennt séð hafi Ísland sterkari stöðu en Finnland og Svíþjóð, sem ekki eigi strandlengju að heimskautshöfunum. Hins vegar hafi „strandríkin“ fimm fram að þessu ekki viljað líta svo á að Ísland sé í hópi þeirra.
Valur segir að rannsóknarefnið bjóði upp á marga möguleika hvað Ísland áhrærir. „Nýlega hefur verið lagður grundvöllur að norðurslóðastefnu hér. Þverpólitísk samstaða er um að hún verði forgangsverkefni í íslenskri utanríkisstefnu. Ég set þessa norðurslóðastefnu í samhengi við alþjóðlega þætti eins og innbyrðis samskipti norðurslóðaríkja og tengsl Íslands við einstök ríki og utanaðkomandi aðila, eins og Kína og Evrópusambandið, og svæðisbundnar og alþjóðlegar stofnanir svo sem Norðurskautsráðið og Sameinuðu þjóðirnar.“
Valur segir að áhrifamikil Asíuríki, eins og Kína, Japan, Suður-Kórea og Singapúr, hafi sótt um fasta áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu sem sé að fá vaxandi pólitíska þýðingu. Hann segir að helsta spurningin sem Ísland og önnur norðurskautsríki standi frammi fyrir sé hversu aðgengilegt svæðið eigi að vera öðrum ríkjum. „Um það er engin sátt meðal norðurskautsríkjanna og samtaka frum- byggja á norðurslóðum. Það getur leitt til aukinnar innbyrðis spennu sem og togstreitu milli þessara aðila og utanaðkomandi ríkja sem telja sig hafa hagsmuna að gæta á svæðinu. Málið snýst ekki aðeins um sjálfsmyndarstjórnmál þar sem ríkjum og samtökum er skipt niður í flokka á grundvelli valdastöðu og umboðs og þar sem skiptingin ræðst af því hverjir séu inni og hverjir úti. Það gengur einnig út á það hvaða aðilar hafi mest áhrif á ákvörðunartöku á norðurslóðum í framtíðinni,“ segir Valur.