Páll Hersteinsson, prófessor við Líf- og umhverfisvísindadeild
Íslenski refurinn er án vafa eitt umdeildasta dýr landsins. Þótt hann hafi lifað hér fyrir landnám og sé eina landspendýrið sem hefur borist
til Íslands án aðstoðar manna nýtur hann ekki virðingar í samræmi við það. Refurinn er víðast hvar réttdræpur nema á Hornströndum. Fátt á Íslandi hefur jafnmörg heiti og þetta harðgerða spendýr af hundaætt og sjálfsagt má það rekja til þess að menn viku sér undan því að nefna hið illa í heyranda hljóði. Flestir kannast við orðin refur og tófa en til viðbótar má nefna heitin dratthali, gortanni, lágfóta, melrakki, skaufhali, skolli og vemma.
Páll Hersteinsson
Enginn hefur rannsakað melrakkann betur hér á landi en Páll Hersteinsson sem lést langt fyrir aldur fram haustið 2011 en hann starfaði sem prófessor við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands til dauðadags.
Enginn hefur rannsakað melrakkann betur hér á landi en Páll Hersteinsson sem lést langt fyrir aldur fram haustið 2011 en hann starfaði sem prófessor við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands til dauðadags. Páli þótti eðlilegast að nota heitið melrakki á tegundina enda gekk tófan ekki undir öðru heiti fyrstu aldir Íslandsbyggðar.
Páll Hersteinsson var fæddur árið 1951 og lauk BS-gráðu í lífeðlisfræði frá háskólanum í Dundee í Skotlandi árið 1975. Hann hlaut doktorsgráðu frá háskólanum í Oxford í Englandi árið 1984 fyrir rannsóknir sínar á íslenska refnum. Páll rannsakaði refinn allan sinn vísindaferil en undir það síðasta snerust rannsóknirnar aðallega um stofnvistfræði refsins, t.d. lífssögulega þætti, svo sem viðkomu og vanhöld. „Undanfarna áratugi hef ég hins vegar rannsakað ferðir og félagskerfi tegundarinnar, stofnerfðafræði, litaerfðir og samkeppni svo að eitthvað sé nefnt,“ sagði Páll í spjalli við Tímarit Háskóla Íslands snemma hausts 2011.
Páll sagði þá að fyrir fáeinum áratugum hefði mikið skort á vitneskju um íslenska refinn og það hefði verið honum hvatning til að ráðast í langtímarannsóknir. „Þetta var óplægður akur. Það var einnig spennandi að ráðast í rannsóknir á íslenska refnum vegna þess hve erfiðar þær eru. Þetta er dýr sem er á kreiki allt árið og margt af því merkilegasta í lífi hans gerist einmitt á veturna, t.d. á fengitímanum.“
Páll var mikill frumkvöðull við að nýta sér nýja tækni við rannsóknirnar til að afla betri gagna um hegðun dýrsins á stórum svæðum. Um leið og notkun radíótækja var möguleg til að fylgjast með villtum dýrum hóf Páll að nýta sér slíkt. „Ég var fyrstur til að nota þetta á tófuna. Alaskamenn fylgdu í kjölfarið þegar miklum fjármunum var veitt þar til vistfræðirannsókna í tengslum við olíuleit og olíunýtingu.“
Páll var afkastamikill vísindamaður. Hann skrifaði mikið um íslensk spendýr og ritstýrði einnig bók um Þingvallavatn ásamt Pétri M. Jónassyni, prófessor í Kaupmannahöfn. Sú bók vakti mikla athygli og fékk Íslensku bókmenntaverðlaunin í flokki fræðirita árið 2002. Þekktar eru einnig bækur hans um refarannsóknir í Ófeigsfirði og á Hornströndum. Ýmsar niðurstöður liggja fyrir úr rannsóknum Páls sem hafa verið birtar í alþjóðlegum vísindaritum, auk birtinga hérlendis. „Ég hef t.d. fært rök fyrir því að norðurmörk útbreiðslu rauðrefs ráðist af fæðuframboði en að suðurmörk útbreiðslu tófunnar takmarkist af samkeppni við rauðref. Nýlegar rannsóknir í Skandinavíu hafa síðan fært fram sterkar vísbendingar um að tilgátan sé rétt.“ Þess má geta að rauðrefir eru algengir í Evrópu en þeir eru ekki
hérlendis.
Páll vann einnig með erlendum vísindamönnum og sýndi ásamt þeim fram á að tófan hér hafi að mestu verið einangruð frá lokum síðasta jökulskeiðs og sé mjög fjarskyld öðrum stofnum tegundarinnar.
Umdeilt hefur verið hvort ástæða sé til að hlífa refnum við veiði á tilteknum svæðum þar sem hann er verndaður, eins og á Hornströndum. Sumir hafa þá skoðun að sú vernd kunni að hafa neikvæð áhrif á vistkerfið á svæðinu.
„Markmiðið með flestum friðlöndum er að þar fái náttúran að hafa sinn gang,“ sagði Páll um þetta. „Því miður var ástand fuglastofna á Hornströndum ekki rannsakað fyrir friðun refa þann 1. júlí 1994 og því vitum við ekki hvort friðunin hefur haft afgerandi áhrif á einhverjar fuglategundir. Svo er alltaf spurning hvað séu neikvæð og hvað séu jákvæð áhrif á vistkerfi. Sumir mundu eflaust halda því fram að það væru neikvæð áhrif þegar maðurinn breytir tegundasamsetningu á tilteknu svæði og að slíkt geti alls ekki samrýmst friðlöndum.“
Þótt Páll hefði rannsakað refinn lengi sagðist hann ekki hafa sterkari tengsl við lágfótuna en aðrar tegundir í villtri náttúru.
„Mér finnst hins vegar slæmt að menn skuli vera að fóðra refi að vetrarlagi, undir því yfirskini að þeir ætli að veiða þá, og hafa þannig jákvæð áhrif á frjósemi dýranna og í framhaldi af því viðkomu og stofnstærð. Þannig virðast menn hafa lokast inni í vítahring. Þá fer líka allt haturstal um íslenska náttúru, þ.á m. refinn, ákaflega í taugarnar á mér.“
Aðspurður um hvernig refurinn færi að því að lifa af kaldan íslenskan vetur svaraði Páll eldsnöggt: „Refurinn er ekki matvandur!“