Sigurjón Baldur Hafsteinsson, lektor við Félags- og mannvísindadeild
Kvikmyndir og Kalda stríðið er heiti á rannsókn sem Sigurjón Baldur Hafsteinsson og Tinna Grétarsdóttir eru að vinna en hún snýst um að sjá hvernig stórveldin notuðu kvikmyndir sér til framdráttar í Kalda stríðinu, aðallega í pólitískum tilgangi. „Útgangspunkturinn var sá að við vildum horfa breiðar á sviðið til að skilja kvikmyndir betur en gert hefur verið, þar sem menn hafa einblínt um of á svokallaðan kvikmyndalestur,“ segir Sigurjón.
Hann segir að þær stofnanir sem hafi séð um skipulega kynningu á kvikmyndum risaveldanna hafi annars vegar verið bandaríska Fulbright-stofnunin og hins vegar MÍR, eða Menningarsamband Íslands og Ráðstjórnarríkjanna.
Sigurjón Baldur Hafsteinsson
„Útgangspunkturinn var sá að við vildum horfa breiðar á sviðið til að skilja kvikmyndir betur en gert hefur verið, þar sem menn hafa einblínt um of á svokallaðan kvikmyndalestur.“
„Fulbright-stofnunin var með starfsemi í 70 löndum og var ætlað það hlutverk að kynna lýðræðislegt stjórnskipulag og kapítalisma. MÍR var hins vegar sjálfstæð félagasamtök í nánu samstarfi við félög og stofnanir, sem sinntu hliðstæðu verkefni í Ráðstjórnarríkjunum. Þau öfluðu heimilda þaðan, útveguðu kvikmyndir, bækur og tímarit og kynntu Íslendingum menningu, vísindi og þjóðfélagshætti þjóðanna austan járntjalds,“ segir Sigurjón.
Hann segir starfsemi MÍR hafa verið hugsaða sem mótvægi við einhliða fréttaflutningi „og áróðri vesturveldanna og þannig reyndu samtökin að brjóta skarð í múr vanþekkingar, eins og það er orðað í stofnsamþykkt MÍR,“ segir Sigurjón.
„Þessir tveir aðilar héldu vel sóttar kvikmyndasýningar með skipulögðum hætti um árabil eða allt þar til fór að draga úr áhuga á þeim með tilkomu Sjónvarpsins haustið 1966.“
Sigurjón segir að rannsóknin hafi falist í því að Tinna Grétarsdóttir tók viðtöl við um 90 sýningarmenn víðs vegar af landinu. „Við vildum leggja áherslu á landsbyggðina þar sem mun minna hefur verið fjallað um hana í þessu tilliti. Menn tóku sig saman og fengu lánaðar myndir og sýningarvél frá MÍR eða Fulbright og héldu svo kvikmyndasýningar í félagsheimilum, íþróttahúsum eða jafnvel í heimahúsum. Þessar sýningar voru miklu meira en kvikmyndasýningar, þetta voru menningarviðburðir, sem oftast fylgdi kaffisamsæti. Þetta voru menntandi samkomur, enda voru gjarnan sýndar heimilda- eða fræðslumyndir um allt frá prjónaskap að meðferð nýjustu landbúnaðartækja.“