Rýndi í reiða karlinn í doktorsnámi – er fyrsti lögblindi einstaklingurinn til að ljúka doktorsprófi
„Reiðin er eitthvað svo mögnuð, bæði sem neikvætt og jákvætt afl. Stundum er eins og við búum í reiðisamfélagi, samfélagsmiðlar, pólitíkin og listin litast af ofsa og heift. En þrátt fyrir það að fólk sé að öskra hvert á annað á netinu þá gengur lífið sinn vanagang. Mér fannst þessi virkni reiðinnar ótrúlega áhugaverð, reiði sem tákn frekar og táknkerfi hennar í bókmenntum.“ Þetta segir Rósa María Hjörvar sem lauk doktorsprófi í almennri bókmenntafræði frá Háskóla Íslands á föstudag. Um leið braut hún blað í sögu Háskóla Íslands en hún er fyrsti lögblindi einstaklingurinn sem lýkur doktorsprófi frá skólanum.
Óhætt er að segja að viðfangsefnið, sjálf reiðin sem við þekkjum öll úr eigin tilfinningalífi og annarra, sé mjög víðfemt. Birtingarmyndir reiðinnar eru enn fremur ótal margar í bókmenntum og þegar við bætist að viðfangsefnið hefur lítið verið rannsakað hér á landi er ljóst að ekki hefur verið auðvelt fyrir Rósu Maríu að afmarka rannsóknina.
Hún ákvað að einblína á birtingarmyndir reiði í þremur íslenskum skáldverkum frá ólíkum tímum, Tómasi Jónsyni metsölubók eftir Guðberg Bergsson (1966), Innnansveitakroniku Halldórs Laxnes (1970) og Höfundi Íslands eftir Hallgrím Helgason (2001). „Ég skoðaði hvernig reiði er lýst í verkunum og tengdi við evrópska menningarsögu og hugmyndir um vald í ljósi fyrrum hjálendustöðu Íslands,“ segir hún en svokölluð eftirlendufræði, sem liggja til grundvallar greiningunni, snerta menningu og sjálfsmynd fólks í fyrrverandi nýlendum.
Rannsóknin þáttur í að dýpka skilning okkar á mismunandi virkni reiði
Aðspurð um áskoranir í rannsókninni segir Rósa María að mikill tími hafi farið í grunnrannsóknir til þess að tryggja forsendur greiningarinnar. „Í ritgerðinni einblíndi ég þannig á reiða karlinn en hafði upprunalega viljað fjalla um reiði hjá konum og kvárum líka – það verður að koma seinna,“ segir Rósa María um doktorsritgerðina sem ber heitið „Mælskur af bræði: Reiði, heimsveldi og nýlenduminni“ og var unnin undir leiðsögn Gunnþórunnar Guðmundsdóttur, prófessors í almennri bókmenntafræði.
Í doktorsrannsókninni skilgreinir Rósa það sem hún nefnir gróteska reiði, sem er táknrænn gjörningur innan bókmennta og þáttur í því að leysa upp bæði klassíska formgerð skáldsögunnar og valdakerfi evrópskrar hugsunar. „Rannsóknin getur verið þáttur í að dýpka skilning okkar á mismunandi virkni reiði í texta, sem hægt er að nýta í greiningarskyni og kannski verið upphafið af betri skilningi á þeirri reiðimenningu sem litar nútímasamfélög okkar,“ segir hún aðspurð um þýðingu rannsóknarinnar fyrir fræðin og samfélagið.
Rósa María er hér ásamt leiðbeinanda sínum Gunnþórunni Guðmundsdóttur, prófessor í almennri bókmenntafræði. „Háskóli er samfélag og ekkert sem við gerum er einstaklingsafrek – við erum öll háð okkar fræðasamfélagi. Hugvísindasvið er fyrir mér eins konar paradís á jörð þar sem gott fólk kemur saman til að ræða um það sem mér finnst skipta raunverulegu máli; hvernig það er að vera manneskja,“ segir Rósa María. MYND/Gunnar Sverrisson
„Hugvísindasvið er fyrir mér eins konar paradís á jörð“
Sem fyrr segir er Rósa María fyrsta lögblinda manneskjan sem lýkur doktorsnámi hér á landi. „Áfanginn er mikilvægur bæði fyrir Rósu Maríu sjálfa og fyrir samfélag blindra og sjónskertra, og sýnir með skýrum hætti að aðgengi og jöfn tækifæri í háskólanámi skipta sköpum,“ segir á vef Blindrafélagsins sem fagnaði þessum miklu tímamótum um leið og það óskaði Rósu Maríu til hamingju með áfangann.
Aðspurð um stuðning skólans í gegnum doktorsnámið segir Rósa María Gunnþórunni, leiðbeinanda sinn, hafa staðið þétt við bakið á sér í því langa ferli sem doktorsnám er. „Háskóli er samfélag og ekkert sem við gerum er einstaklingsafrek – við erum öll háð okkar fræðasamfélagi. Hugvísindasvið er fyrir mér eins konar paradís á jörð þar sem gott fólk kemur saman til að ræða um það sem mér finnst skipta raunverulegu máli; hvernig það er að vera manneskja. Það hafa verið ýmsar praktískar áskoranir enda ekki venjan að blint fólk sé að kenna eða stunda nám á þessu stigi en ég hef mætt miklum skilningi og fengið góða aðstoð, sem ég er ákaflega þakklát fyrir,“ segir Rósa María sem sinnti stundakennslu samhliða doktorsnáminu.
Rósa María bendir á að doktorsnám er kostnaðarsamt fyrir einstaklinga, samkeppni um styrki til doktorsnáms hörð og laun stundakennara afar lág. „Ég var hins vegar svo heppin að fá styrk frá Rannsóknarsjóði HÍ, Þórsteinssjóði og Blindravinafélagi Íslands sem gerðu mér kleift að klára þetta,“ segir hún enn fremur um stuðning í námi.
Doktorspróf er æðsta lærdómsgráða sem hægt er að öðlast og opnar ný tækifæri fyrir þau sem því ljúka. Rósa María segir mörg spennandi verkefni fram undan hjá sér, þar á meðal rannsóknarviðfangsefni sem komu upp úr greiningu hennar í doktorsritgerðinni og hana langar að vinna áfram með. „Ég er í mjög spennandi starfi hjá ÖBÍ réttindasamtökum, þar sem ég vinn með stafrænu málin, og þó að þessir tveir heimar virðist gjörólíkir þá held ég að það séu ýmis sóknarfæri fyrir fræðin í samspili á milli stafrænnar þróunar og hugvísinda og þá sérlega með tilliti til gagnrýninnar hugsunar. Það er eitthvað sem mig langar til þess að þróa áfram,“ segir Rósa María að endingu.
