Fjögur verkefni nemenda tilnefnd til Nýsköpunarverðlauna forseta Íslands
Nemendur við Háskóla Íslands koma að fjórum af þeim sex verkefnum sem tilnefnd eru til Nýsköpunarverðlauna forseta Íslands í ár en þau verða afhent við hátíðlega athöfn á Bessastöðum 20. janúar. Verkefni nemendanna tengjast kortlagningu grunnvatns á Reykjanesskaga, umbreytingu fiskeldismykju í áburð, vöktun á háhitasvæðum og þróun líkans til að æfa ómun og sýnatöku á hnútum í skjaldkirtli.
Nýsköpunarverðlaun forseta Íslands hafa verið veitt í 30 ár en tilnefndir til verðlaunanna eru þeir háskólanemar sem hafa unnið framúrskarandi starf við úrlausn verkefna sem Nýsköpunarsjóður námsmanna styrkir á hverju sumri. Stjórn sjóðsins velur alla jafna 10 verkefni sem úrvalsverkefni og af þeim eru svo 4-6 verkefni valin sem öndvegisverkefni og hljóta tilnefningu til Nýsköpunarverðlauna forseta Íslands. Stjórn sjóðsins byggir mat sitt á verkefnum á mati fagráða sjóðsins, en þau eru sex.
Verkefnin sex sem tilnefnd eru til verðlaunanna nú voru unnin sumarið 2025 og nemendur HÍ koma að fjórum þeirra sem fyrr segir. Þau eru:
Kortlagning grunnvatns á Reykjanesskaga
Alexandra K. Hafsteinsdóttir, nemi í jarðfræði, vann verkefnið sem hafði það að markmiði að kortleggja grunnvatnsstrauma á Reykjanesskaga með því að mæla leiðni (seltu) og greina anjónir í ferskvatni víðs vegar á skaganum. Um leið var þróað verklag í kringum nýja rafknúna vatnsdælu. Tekin voru 24 sýni af grunnvatni víðs vegar á skaganum sumarið 2025 úr grunnum ferskvatnsborholum. Í tíu borholum voru tekin sýni með nýju dælunni sem fengið hefur viðurnefnið „Perlufestin“. Hún er einstaklega þægilegt og fyrirferðarlítið verkfæri til sýnatöku, ólíkt hefðbundnum vatnsdælum sem eru sverar, þungar, og knúnar áfram af stórum rafstöðvum. Niðurstöður greininganna eru settar fram á kortum sem sýna dreifingu þeirra á skaganum og þeim ber vel saman við fyrri rannsóknir á vatnafari skagans.
Níunda eldgosið á Sundhnúkagígaröðinni hófst þegar rannsóknin stóð yfir og niðurstöður efnagreininga þeirra sýna, sem tekin voru nærri gosstöðvunum, benda ekki til þess að eldvirkin hafi markverð áhrif á efnasamsetningu grunnvatnsins en lítil sem engin breyting varð á efnainnihaldi grunnvatns á svæðinu frá upphafi mælinga
Leiðbeinendur Alexöndru í verkefninu voru Sveinborg Hlíf Gunnarsdóttir, Finnbogi Óskarsson, Auður Agla Óladóttir og Sigurður Garðar Kristinsson, jarðfræðingar hjá Íslenskum orkurannsóknum.
Lífkol: brú milli fiskeldis og landbúnaðar
Ásdís Agla Sigurðardóttir, nemi í matvælafræði, vann verkefnið sem snýst um að nýta þá mykju sem fellur til í fiskeldi á Íslandi með svokallaðri lífkolun og meta hvort lífkol úr fiskeldismykju geti nýst sem jarðvegsbætandi efni. Mykjunni er yfirleitt fargað þrátt fyrir að hún innihaldi hátt hlutfall næringarefna en með lífkolun er mykjunni breytt í stöðugt kolefnisríkt efni sem getur bætt jarðvegseiginleika og frjósemi og skapað nýjan farveg fyrir vannýtt hráefni.
Gerð var sex vikna pottatilraun þar sem markmiðið var að meta áhrif lífkola úr fiskeldismykju á plöntuvöxt og jarðvegseiginleika og bera niðurstöður saman við viðarlífkol. Niðurstöður sýndu að lífkol úr ferskvatnsfiskeldismykju og viðarlífkol höfðu jákvæð áhrif á vöxt en lífkol úr saltvatnsfiskeldismykju leiddu til affalla og minni uppskeru sem tengdist háu saltmagni. Þungmálmar og salt mældust í sumum lífkolum en skiluðu sér þó ekki í ætan hluta plantna. Heildarniðurstöður benda til að uppruni og efnasamsetning hafi áhrif á notagildi lífkola og að lífkol úr ferskvatnsfiskeldismykju geti verið raunhæfur kostur sem jarðvegsbætandi efni. Frekari rannsóknir eru þó nauðsynlegar til að meta langtímaáhrif og fýsileika.
Verkefnið er hluti af Matvælasjóðsverkefninu Jarðvegsbætandi lífefni í umsjón Íslenska sjávarklasans og var unnið undir leiðsögn Jónasar Baldurssonar og Katrínar Huldu Gunnarsdóttur hjá Matís.
Vöktun á útbreiðslu gufupúða á háhitasvæðum
Verkefnið vann Hugo Alejandro Arteaga Vivas, nemi í jarðeðlisfræði, en það snýst um að þróa áfram vöktunarleiðir fyrir svokallaðan gufupúða sem myndast vegna þrýstingslækkunar á háhitasvæðum í vinnslu. Á slíkum svæðum eru heitt vatn og gufa unnin úr jörðu í gegnum borholur og er gufan nýtt til þess að knýja túrbínur til raforkuframleiðslu.
Með tímanum getur vinnslan leitt til þess að gufumagn eykst og þá getur umræddur gufupúði myndast. Til þessa hefur engin bein leið verið til að vakta þróun slíkrar gufupúðamyndunar önnur en stakar mælingar í borholum en nýlega var sýnt fram á aðferð sem notar svokallað jarðsuð til þess að fylgjast samfellt með breytingum í gufumagni í jarðhitakerfum. Jarðsuð er hægt að mæla með jarðskjálftamælum og markmið verkefnisins var að nýta og þróa áfram þessa aðferð út frá samfelldum mælingum á jarðsuði. Þróuð voru forrit til gagnaúrvinnslu og myndrænnar framsetningar og var þeim beitt á jarðskjáftagögn frá þriggja ára tímabili á nokkrum jarðskjálftastöðvum í nágrenni vinnslusvæðis jarðhita á Hellisheiði. Verkefnið leiddi ljós að þessa aðferð er hægt að nýta til þess að fylgjast samfellt með breytingum í gufumagni á jarðhitasvæðum á hagkvæman hátt. Næstu skref eru að þróa og prófa aðferðina á öðrum jarðhitasvæðum í nýtingu.
Leiðbeinendur Hugos í verkefninu voru Þorbjörg Ágústsdóttir og Egill Árni Guðnason, jarðeðlisfræðingar hjá Íslenskum orkurannsóknum.
Þrívíddarprentuð æfingalíkön fyrir sónar
Verkefnið unnu Altina Tinna Zogaj, nemandi í læknisfræðilegri verkfræði við HÍ, og Guðbjörg Lára Magnúsdóttir, nemandi í heilbrigðisverkfræði við HR, en um var að ræða samstarf milli Rafmagns- og tölvuverkfræðideildar Háskóla Íslands, verkfræðideildar Háskólans í Reykjavík, heilbrigðistækniseturs Háskólans í Reykjavík og Læknadeildar Háskóla Íslands.
Læknir sem framkvæmir ómskoðun og sýnatöku í skjaldkirtli þarf að hafa hlotið viðeigandi þjálfun og markmið verkefnisins var að þróa æfingalíkan fyrir slíka þjálfun. Við þessar aðstæður þarf að beita vissri tækni og getur sýnatakan verið flókin í framkvæmd, meðal annars vegna hættu á ástungu æða í hálsi. Kostur æfingalíkana fyrir ómskoðanir er að hægt er að æfa nemendur þannig að þau nái viðeigandi færni og öryggi áður en þau óma raunverulega sjúklinga.
Fjöldaframleidd líkön eru oftast afar einfaldar útgáfur af þeim líkamshluta eða líffærum sem skal óma og geta verið dýr en markmið verkefnisins var að þrívíddarprenta slíkt æfingalíkan úr efnum sem líkja eftir raunverulegum vef eftir tölvusneiðmyndum af sjúklingi með hnút í skjaldkirtli.
Niðurstöður benda til þess að unnt sé að þrívíddarprenta æfingalíkön úr umræddum efnum fyrir háls og fleiri líkamshluta. Eftir því sem aðstandendur verkefnisins vita er þetta fyrsta æfingalíkanið fyrir sónar sem er þrívíddarprentað eftir tölvusneiðmyndum af hálsi og mun nýtast í kennslu og áframhaldandi þróun á sams konar æfingalíkönum, til dæmis fyrir aðra líkamshluta.
Leiðbeinendur þeirra Altinu Tinnu og Guðbjargar Láru voru Valgerður Guðrún Halldórsdóttir, lektor við Rafmagns- og tölvuverkfræðideild HÍ, og Paolo Gargiulo, forstöðumaður heilbrigðistækniseturs HR og prófessor við verkfræðideild Háskólans í Reykjavík.
Tvö verkefni úr LHÍ einnig tilnefnd
Auk þessara fjögurra verkefna voru tvö verkefni nemenda við Listaháskóla Íslands tilnefnd til Nýsköpunarverðlaunanna. Annað þeirra nefnist „Efnisheimar“ og er rannsóknar- og nýsköpunarverkefni um byggingarefni á Íslandi í sögulegu, menningarlegu og vistfræðilegu samhengi. Hitt nefnist „TENGJA - nýting á bakvatni hitaveitu í almannaþágu“ og snýst um að nýta umframjarðvarma úr hitaveitukerfinu, sem alla jafna rennur út í sjó, til að hita upp bekki í almenningsrými. Með stuðningi Nýsköpunarsjóð námsmanna og í samstarfi við Veitur var fyrsta frumgerð Tengja sett upp við Bæjarháls 1.
