Nýr aðgengilegur vefur með myndum af eldgosum á Íslandi
Eldgos móta ekki aðeins landslag Íslands heldur líka sameiginlega minningu þjóðarinnar. Í rúma öld hafa ljósmyndarar og jafnvel vísindamennirnir sjálfir fangað þessa atburði á filmu og flögu— hraun sem flæðir í myrkri, gosmekki sem rísa yfir jökla og nýjar eyjar sem rísa úr hafi. Í sumum tilvikum hafa menn jafnvel lagt sig í hættu við að festa söguna á filmu.
Nú hefur Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands opnað nýjan aðgengilegan vef þar sem þessi sjónræna saga íslenskra eldgosa er dregin saman og gerð aðgengileg almenningi.
Vefurinn veitir almenningi skýra og sjónræna innsýn í fjölbreytta gosvirkni Íslands, en hann er jafnframt hluti af stærra innviðaverkefni þar sem rannsóknagögn um jarðvísindi eru skráð, varðveitt og gerð aðgengileg á kerfisbundinn hátt. Verkefnið styrkir þannig bæði vísindastarf, gagnasöfnun og fræðslu og varðveitir um leið einstaka sjónræna heimild um náttúruvá sem hefur mótað land og þjóð.
Að sögn Magnúsar Tuma Guðmundssonar, prófessors í jarðeðlisfræði við Háskóla Íslands, er markmið vefsins tvíþætt: „Þarna er að finna stuttar lýsingar á eldgosum síðustu áratuga og nokkrar ljósmyndir af hverju gosi. Tilgangur vefsins er að veita almenningi innsýn í gosvirknina hér á landi frá því ljósmyndun af þessum atburðum hófst snemma á 20. öld.“
Hluti af stóru innviðaverkefni
Vefurinn er hluti af stærra samhengi jarðvísindarannsókna á Íslandi og tengist alþjóðlegu innviðaverkefni að sögn Magnúsar Tuma.
„Þessum vef er ætlað að vera aðgengilegur fyrir alla en jafnframt er honum ætlað að opna gátt á vefsíðu innan EPOS Ísland, en það er innviðaverkefni sem Veðurstofa Íslands leiðir og styrkt af Innviðasjóði RANNÍS. EPOS er skammstöfun á European Plate Observing System, en það er mjög stórt innviðaverkefni í Evrópu, og er EPOS Ísland hluti þess. Íslenski hlutinn snýst um að safna saman, skrá á kerfisbundinn hátt og gera aðgengileg margvísleg rannsóknagögn sem snúa að jarðvísindum á Íslandi,“ segir Magnús Tumi.
Hægt er að kynnast EPOS Ísland nánar hér, en verkefnið hlaut sess í fyrsta fjögurra ára fasanum í Íslenska vegvísinum um uppbyggingu rannsóknarinnviða í júní árið 2021. Verkefnið hlaut einnig brautargengi í næsta fasa vegvísisins og verður því haldið áfram 2025-2028.
Auk Veðurstofunnar eru Jarðvísindastofnun Háskólans, Íslenskar orkurannsóknir og Náttúrfræðistofnun aðilar að EPOS Ísland. „Eitt af þeim hlutverkum sem Jarðvísindastofnun hefur tekið að sér er að safna skipulega saman þeim ljósmyndum sem til eru af öllum eldgosum hér á landi.“
Magús Tumi Guðmundsson tók þessa mynd af gosinu í Eyjafjallajökli en það kom Íslandi sannarlega á heimskortið.
Ljósmyndasaga eldgosanna
Til er fræg mynd af Magnúsi Tuma í Grímsvötnum sem tekin var af RAX í framhaldi af gosinu þar á aldamótárinu. Á myndinni stendur Magnús Tumi við rjúkandi gíginn með ljósmyndavél á brjóstinu en myndin var birt í Morgunblaðinu þann 17. júní árið 2000.
Ljósmynavélin segir mikið. Þær eru enda ófáar ljósmyndirnar sem Magnús Tumi hefur tekið af eldgosum á Íslandi frá því hann hóf störf við Háskóla Íslands. Hann hefur enda gjarnan haft myndavélina meðferðis og margsinnis verið í mikilli nálægt við þá ægikrafta sem flytja kvikuna úr iðrum jarðar upp á yfirborðið. Magnús Tumi er þó enginn frumkvöðull á þessu sviði því saga ljósmyndunar á eldgosum á Íslandi er orðin rúmlega aldargömul að hans sögn.
„Eftir því sem best er vitað voru fyrstu myndirnar af eldgosi hér á landi teknar við Mundafell austan Heklu árið 1913. Þær tók Kjartan Guðmundsson ljósmyndari. Hann tók einnig, ásamt fleirum, ljósmyndir af Kötlugosinu 1918 og ummerkjum um Kötluhlaupið mikla sem fylgdi því gosi. Ekki er vitað til þess að neinar myndir hafi náðst af næsta gosi hér á landi en það varð í Grímsvötnum í október 1922. Frá og með 1934, þegar næst gaus í Grímsvötnum, eru til ljósmyndir af öllum staðfestum gosum sem hér hafa orðið.“
Magnús Tumi bendir á að fjölbreytni íslenskra eldgosa sé bein afleiðing þess að landið situr á mörkum jarðskorpufleka og yfir heitum reit — og að ofan á það leggist samspil hafs, jökla og jarðskorpu, sem skapar óvenju breiða flóru gosgerða á litlu landsvæði. Þannig hafi sum gos orðið í jöklum (t.d. í Grímsvötnum 1934, norðan Grímsvatna 1938 og nokkur gos á tímabilinu 1996-2015). Sumum þessara gosa hafi fylgt jökulhlaup (t.d. Grímsvötn 1934, Gjálp 1938, 1996, Eyjafjallajökull 2010). Önnur gos hafi orðið í sjó (Surtseyjargosið 1963-1967), sum séu sprengigos (t.d. upphafsfasi Heklugosanna, Grímsvatnagos, Eyjafjallajökulsgosið 2010) en önnur hraungos (t.d. Kröflueldar 1976-1984, Holuhraun 2014-15 og eldgosin á Reykjanesskaga frá 2021).
„Vefsíðunni og myndunum er ætlað að veita nokkra innsýn í þessa atburði og gefa hugmynd um áhrif þeirra og stærð. Ítarlegri upplýsingar af hverju gosi er svo að finna á vefsíðu EPOS auk þess sem mun fleiri myndir er þar að finna en á vefsíðunni sem nú er opnuð,“ segir Magnús Tumi.
