„Náttúran er ekkert að fara í frí“
Hlýnun loftslags og hörfun jökla er að breyta landslagi mikið á vissum stöðum á Íslandi sem getur verið varasamt á sumum stöðum, að sögn Þorsteins Sæmundssonar, aðjunkts við Háskóla Íslands. Hann rannsakar hvernig hörfun jökla og bráðnun sífrera getur haft áhrif á fjallshlíðar og þá hættu sem getur skapast af völdum skriðufalla og hugsanlegra skyndiflóða úr lónum jökla.
Jöklar eru að hörfa og við það getur hætta á skriðuföllum aukist. Skriðuföll geta verið að ýmsum stærðum og gerðum, bæði þegar laus setlög falla úr hlíðum eða hlutar úr bergi, svokölluð berghlaup, hrynja niður. Í raun geta stórir hlutar fjallshlíða hrunið og jafnvel fallið í lón fyrir framan jökulsporði. Slík lón hafa verið og eru að myndast fyrir framan marga skriðjökla, sér í lagi við sunnanverðan Vatnajökul. Annar áhættuþáttur, sem er verið að rannsaka og reynist faldari og því erfiðari að greina, eru breytingar á sífrera. Sífreri er það ástand þegar set eða berg helst frosið allan ársins hring en með hlýnandi loftslagi getur hann byrjað að þiðna.
„Þar sem sífreri er til staðar virkar ísinn sem eins konar lím en þegar hins vegar sífrerinn þiðnar getur farið að losna um, grunnvatnsflæði breytist og hlíðar geta orðið óstöðugar. Þessi þróun getur verið hættuleg af mörgum ástæðum. Vert er að hafa í huga að hlíðar sem við höfum hingað til talið vera stöðugar geta orðið óstöðugar þegar slíkt gerist eins og dæmin sanna,“ bendir Þorsteinn á.
Skyndiflóð í Eyjafjallajökli árið 1967
Þegar skriðjöklar, sem m.a. má finna á sunnaverðu landinu, hörfa og þynnast veldur það margvíslegum breytingum. Í flestum tilfellum hafa þessir jöklar grafið sig djúpt niður í berggrunninn og sandana fyrir framan þá. Við hörfun þeirra sitja oft eftir djúpar dældir, umluktar bröttum og oft óstöðugum hlíðum, sem fylltar eru af leysingarvatni jöklanna og mynda jökullón. Þrátt fyrir að þessi náttúruundur séu gífurlega falleg ásjónar geta myndast stórhættulegar aðstæður ef skriðuföll verða í lónin en það getur valdið skyndiflóðum úr þeim. Þetta gerðist til að mynda árið 1967 þegar stórt berghlaup féll á jökulinn í Steinsholtsdal í norðanverðum Eyjafjallajökli. Alls féllu um 60 milljónir rúmmetra af bergi á jökulinn og að hluta til í lónið sem hafði myndast fyrir framan hann.
„Í þessu lóni má áætla að hafi verið um 8 milljónir rúmmetrar af vatni, sem samsvarar 8 milljón tonnum af vatni. Í þessum atburði féll hluti berghlaupsins í lónið og fyllti það. Við það ruddist allur þessi vatnsmassi úr lónstæðinu sem skyndiflóð á miklum hraða. Til samanburðar er vert að nefna að venjulegur flutningabíll má að hámarki flytja 40 tonn af varningi. Það tæki því 200 þúsund flutningabíla að flytja allt vatnið í þessu skyndiflóði. Þessi atburður hafði það í för með sér að allur dalurinn varð undir flóðinu og gríðarlegt magn jarðefna fluttist með því og gjörbreytti öllu landslagi í dalnum,“ útskýrir Þorsteinn.
„Náttúran er að breytast mikið og hratt í hinum öru loftlagsbreytingum sem eru að eiga sér stað og við verðum að vera á tánum hvað það varðar,“ segir Þorsteinn og undirstrikar mikilvægi þess að mennta fleiri sérfræðinga á þessu sviði.
Sífellt vinsælla meðal ferðamanna
Jökullón eru í dag vinsælir ferðamannastaðir og um þessar mundir er unnið að uppbyggingu ýmiss konar aðstöðu við þau. Þetta er varhugavert að mati Þorsteins. „Við verðum að stíga fast niður til jarðar í þessum efnum og huga að því hvað er að gerast í dag og hvernig þessir staðir eiga eftir að breytast í náinni framtíð og greina þær hættur sem þar geta skapast í framtíðinni,“ segir hann. Viðvörunarbjöllur séu komnar í gang og vert að hafa í huga að náttúran sé „ekkert að fara í frí“.
Að mati Þorsteins er nauðsynleg að auka rannsóknir og vöktun tengdar hörfun jökla og stöðugleika fjallshlíða og að mennta fleiri sérfræðinga á þessu sviði. Að auki þurfi stjórnvöld og almenningur að vakna til vitundar um þessi málefni. „Þó að það sé ljótt að segja það vakna stjórnvöld oftast við það þegar einhver dauðsföll verða,“ segir Þorsteinn og bætir við að Íslendingar verði að reyna að gera betur því við vitum að hætta er fyrir hendi og hún muni bara aukast í framtíðinni við áframhaldandi hörfun jökla.
Þorsteinn er hér á ferðinni í rannsóknaleiðangri en maðurinn má sín lítils gagnvart hrikalegri fegurð og ógn náttúrunnar. MYND/Úr einkasafni
Verið á vaktinni síðan 1995
Þorsteinn hefur fylgst með, vaktað og rannsakað skriðuföll frá árinu 1995. Hann starfaði áður hjá Veðurstofunni en þá var aðallega verið að fylgjast með snjóflóðahættu og vinna að uppbyggingu vöktunar og varnaraðgerða í kjölfar hinna mannskæðu snjóflóða á Vestfjörðum á árunum 1994 og 1995. Þorsteinn segist þó alltaf hafa haft áhyggjur af þekkingarleysi okkar á skriðuföllum. Hann bendir á að stór berghlaup hafi fallið víða um Ísland þegar jöklar hopuðu í lok síðasta jökulskeiðs ísaldar fyrir um það bil 10 þúsund árum. Svipaðar aðstæður eru að myndast nú í dag en þó ekki á alveg jafn stórum skala og þá var.
Þorsteinn segir það skipta öllu máli að auka fræðslu og rannsóknir og tryggja vöktun á þeim stöðum sem talist geta varhugaverðir, en við verðum að þekkja hvar þeir eru. „Náttúran er að breytast mikið og hratt í hinum öru loftlagsbreytingum sem eru að eiga sér stað og við verðum að vera á tánum hvað það varðar,“ segir hann og undirstrikar mikilvægi þess að mennta fleiri sérfræðinga á þessu sviði. Ofanflóð séu mannskæðustu náttúrhamfarir á landi á Íslandi og því gífurlega mikilvægt að halda vel á spilunum og fylgjast vel með.
Ekki bara vandamál á Íslandi
Þorsteinn segir að í rauninni sé enginn endapunktur á þeim rannsóknum eða vöktun sem hann stundi. Það sé eilífðarverkefni að fylgjast með þróun mála. Sama eigi við úti um allan heim og það hringi viðvörunarbjöllur víða, meðal annars í Grænlandi, Noregi, Ölpunum og Alaska svo að dæmi séu tekin. „Þar eru miklar breytingar að eiga sér stað í fjalllendi og hlíðar að aflagast og falla niður vegna veðurfarsbreytinga, bæði vegna útkomu, úrkomuákefðar og hitastigsbreytinga,“ segir hann.
Sjálfur er Þorsteinn er hvergi nærri hættur að rannsaka hvaða vá fylgir hlýnandi loftslagi og hörfandi jöklum. Frekari rannsóknir séu í undirbúningi en Þorsteinn ítrekar að til að hægt sé að sinna þeim almennilega þurfi að auka fjármagn til rannsókna og byggja upp sérfræðiþekkingu á þessu fræðasviði innan Háskóla Íslands. „Íslensk náttúra er eins hættuleg eins og hún er falleg og því ber okkur að virða hana og fylgjast vel með,“ segir hann að endingu.
Höfundur greinar: Þröstur Ingvarsson, nemi í blaðamennsku við HÍ.
