Rýndi í svefn atvinnuflugmanna á ólíkum vöktum 

Meðal þeirra sem tóku við brautskráningarskírteinum sínum frá Háskóla Íslands föstudaginn 20. febrúar var Sara Vöggsdóttir sem lauk MS-prófi í heilbrigðisvísindum. Í meistaraverkefni sínu rýndi hún í svefn og syfju atvinnuflugmanna á ólíkum flugvöktum og samspil hreyfingar og svefns, en það er í fyrsta sinn sem slík rannsókn er gerð hér á landi.

Sara segist lengi hafa haft áhuga á svefni og hann var einnig í forgrunni í lokaverkefni hennar í grunnnámi í íþróttafræði Háskólanum í Reykjavík þar sem hún bar saman tvö ólík mælitæki sem notuð eru til að meta svefn. Hugmyndin að lokaverkefninu í meistaranámi í HÍ kviknaði hins vegar þegar hún starfaði í þjálfunardeild Icelandair. Þá var hún beðin um að halda fyrirlestra um svefn fyrir flugmenn félagsins sem eins og flugmenn annars staðar í heiminum vinna vaktavinnu og fljúga á öllum tímum sólahrings. „Flugmennirnir voru meðvitaðir um áhrif óreglulegs vinnutíma á svefninn hjá sér en vantaði leiðir til þess að takast á við það,“ útskýrir Sara. 

Sem íþróttafræðingur hugsaði Sara að hreyfing gæti verið góður kostur sem mótvægisaðgerð við áhrif óreglulegs svefns og hún segir margar rannsóknir benda til þess að hreyfing hafi almennt jákvæð áhrif á svefn. Um leið vaknaði hjá henni áhugi á því að rannsaka hvaða áhrif vaktavinnan hefði á svefninn, syfju og frammistöðu íslenskra atvinnuflugmanna á ólíkum vöktum og hvort hreyfing hefði einhvern verndandi áhrif gagnvart svefninum í þeirra tilviki. „Mig langaði að gefa þeim einhver betri ráð eða komast að því hvort þetta gæti verið gagnlegt,“ segir Sara um markmiðið með rannsókninni. 

Fyrsta rannsókn sinnar tegundar hér á landi

Alls tóku rúmlega 50 flugmenn Icelandair þátt í rannsókn Söru sem skoðaði m.a. svefntíma, svefnnýtni, hve lengi flugmenn voru að sofna, hversu oft þeir vöknuðu á svefntíma og hversu lengi þeir vöktu. Í stuttu máli, svefntíma og svefngæði. Horft var til sjö ólíkra vakta flugmanna: snemm-morgunflugs, venjulegs morgunflugs, eftirmiðdagsflugs, seins eftirmiðdagsflugs, næturflugs og seins næturflugs ásamt viðdvöl (e. layover) í Norður-Ameríku.

Þetta er í fyrsta sinn á Íslandi í það minnsta, eftir því sem Söru er kunnugt um, sem svefn flugmanna og þreyta er skoðuð út frá mismunandi vaktatímum og með tilliti til hreyfingar. „Ég vildi reyna að skoða allan sólarhringinn þannig að ég var með vaktaskrána hjá hverjum einasta flugmanni sem tók þátt þannig að ég næði að skoða hjá hverjum og einum allan sólarhringinn,“ útskýrir hún.

Rýnt var í hvernig svefninn var annaðhvort fyrir eða eftir áðurnefndar vaktir. „Hvernig svefninn var fyrir snemm-morgunflug, venjulegt morgunflug og eftirmiðdagsflug, og svefninn eftir næturflugin en einnig í viðdvöl“ segir hún.

Hún skoðaði einnig muninn á endurheimtar-svefni eftir ólíkar næturflugsvaktir. „Annars vegar eru flugmenn að fara sofa eftir flug um kl. 8 að morgni og eru þannig enn innan sæmilegs tíma miðað við líkamsklukku og hins vegar um kl. 10.30 en þá er aðeins erfiðara að leggja sig og það hefur einnig meiri afleiðingar fyrir nóttina á eftir. Ég vildi skoða gæðin í þessum blundum,“ útskýrir Sara.

Til þess að meta gæði svefnsins gengu flugmennirnir með svefn- og hreyfimæli á sér á meðan á rannsókninni stóð en hann nýttist einnig til að mæla hversu mikið flugmannahópurinn hreyfði sig. „Mælingin stóð yfir í tvær vikur hjá hverjum flugmanni þar sem þess var gætt að viðkomandi væri á ólíkum vöktum,“ segir Sara og bætir við að samhliða þessu hafi flugmennirnir haldið svefndagbók. 

Jafnframt voru flugmennirnir beðnir að meta syfju sína huglægt á mismunandi flugvöktum út frá sérstökum syfjuskala en hann var þróaður hjá Karolinska stofnunni í Svíþjóð og hefur verið notaður í öðrum sambærilegum svefnrannsóknum.

Svefn marktækt styttri hjá flugmönnum í snemm-morgunflugferðum

Í ljós kom að það reyndist munur á svefni á milli allra vakta hjá flugmönnunum og hann reyndist marktækt styttri hjá flugmönnunum í snemm-morgunflugferðum en á öllum öðrum flugvöktum. Þá var svefninn í viðdvöl í Bandaríkjunum jafnframt marktækt verri, þ.e. svefnskilvirkni var mun minni. „Og það gaf til kynna að svefngæði í viðdvöl væru töluvert minni en á öllum öðrum nóttum, sem er ekki gott því eftir þennan svefn fara menn beint í næturflug og það hefur áhrif á bæði upplifun flugmannsins og frammistöðuna,“ segir Sara. 
Þetta hafi sést greinilega í huglægu mati flugmannanna sjálfra á syfju sinni. „ Hún var alveg verulega há í mörgum tilfellum,“ bendir Sara á og heldur áfram: „Ef það væri hægt að finna leiðir til þess að bæta svefninn í viðdvölinni þá gætum við mögulega minnkað syfjuna í þessum flugum.“