Lokaverkefnið er sýning í Loftskeytastöðinni um fyrstu útvarpssendinguna
Hljóðnema sem notaður var við útsendingar fyrstu útvarpsstöðvarinnar hér á landi,útvarpstæki, hljóðbrot, auglýsingar og aðra gripi sem tengjast fyrstu árum útvarps á Íslandi er að finna á afar metnaðarfullri sýningu, H.f. Útvarp - dagurinn sem útvarpið varð að veruleika, sem opnuð hefur verið í Loftskeytastöðinni við Suðurgötu. Sýningin er lokaverkefni Önnu Diljár Sigurðardóttur, meistaranema í hagnýtri menningarmiðlun, og er sett upp í tilefni þess að hundrað ár eru um þessar mundir frá fyrstu formlegu útvarpssendingunni hér á landi, en hún fór einmitt fram á sýningarstaðnum sjálfum, í Loftskeytastöðinni. Sýningin er opin öllum áhugasömum og er Loftskeytastöðin opin fimmtudaga til laugardaga frá kl. 13:00-17:00.
Öll rannsóknarvinna og hönnun í tengslum við sýninguna er í höndum Önnu Diljár en ýmsa muni og sérfræðiþekkingu lét Sigurður Harðarson, fyrrverandi rafeindavirki og fjarskiptasérfræðingur, henni í té en þau þau hittust fyrir tilviljun í Loftskeytastöðinni.
Sýningin H/f Útvarp verður í Loftskeytastöðinni til 11. apríl.
„Ég starfaði sem upplýsingastjóri í Loftskeytastöðinni með fram námi í hagnýtri menningarmiðlun við Háskóla Íslands á árunum 2024-2025, en Loftskeytastöðin var þá ný opnuð menningarmiðstöð við Háskóla Íslands. Einn daginn kemur Sigurður í heimsókn í Loftskeytastöðina. Þar áttum við samtal sem stóð yfir í um nokkrar klukkustundir, um upphaf útvarps á Íslandi og jú þetta merka hús sem Loftskeytastöðin á Melunum er. Í framhaldinu af samtalinu vaknaði sú hugmynd hvort ekki væri hægt að draga þessar upplýsingar saman og kortleggja nánar, annaðhvort í bókverki, útvarpsþætti eða með sýningu,“ segir Anna Diljá um kveikjuna að verkefninu.
Hún segir að fljótlega hafi orðið ljóst að sýning væri afar viðeigandi leið til að fanga þessa sögu og einnig þau tímamót sem myndu verða 18. mars 2026, þegar hundrað ár væru frá fyrstu formlegu útvarpssendingunn frá Loftskeytastöðinni. „Samtal okkar Sigurðar um sögu útvarps og tækninnar varð ekki einungis kveikjan að þessari sýningu heldur einnig að vináttu og samstarfi við gerð þessara sýningar og útvarpsþáttar um sama efni sem fór í loftið hjá Ríkisútvarpinu helgina fyrir opnunina,“ segir Anna Diljá, en þátturinn Töfrar loftskeytanna var frumfluttur á dögunum sem hluti af þáttaröðinni KÚRS, sem nemendur HÍ vinna að.
Anna Diljá Sigurðardóttir við nokkur af útvarpstækjunum sem finna má á sýningunni. MYND/Kristinn Ingvarsson
Sýningin tileinkuð Sigurði og varðveislustarfi hans
Anna Dilja segist eiga Sigurði mikið að þakka enda hafi hann lagt ríka áherslu á varðveislu sögu útvarps og fjarskipta. Um áratuga skeið vann hann við uppsetningu, viðhald og þróun fjarskiptakerfa víða um land en síðustu ár hefur hann sinnt mikilvægri söfnun og varðveislu útvarpstækja. „Ég hef tileinkað þessa sýningu Sigurði. Með óeigingjörnu sjálboðaliðastarfi við söfnun og varðveislu hefur honum tekist að koma í veg fyrir að saga útvarps og fjarskipta á Íslandi glatist,“ segir hún.
Undirbúningurinn fyrir sýninguna hefur að sögn Önnu Diljár einkennst af miklu grúski í hljóðbönkum, skjalasöfnum, einkasöfnum og viðtölum. „Sú vinna beindist að tækjunum sjálfum, tækninni, hönnuninni og þróuninni, en einnig draumum þeirra sem ruddu brautina og áskorunum sem þeir stóðu frammi fyrir. Rannsóknin og sýningin varpa ljósi á tíma þegar einangrun milli byggða og umheimsins var rofin og útvarpið festi sig í sessi sem daglegur miðill á íslenskum heimilum,“ segir hún.
Þá segist Anna Diljá hafa átt í fjölbreyttum samskiptum við fjölskyldumeðlimi frumkvöðla útvarpsins hér á landi, sérfræðinga og áhugamanna, sem öll hafi sitt af mörkum til að dýpka skilning á efninu. „Miðlunarleiðin fólst því í að draga alla þessa rannsókn saman og hanna umgjörð sem leiðir gesti inn í upphafssögu útvarpsins. Sú saga er annars vegar saga tækninnar og þeirra tækja sem henni fylgja, en hins vegar saga þeirra töfra sem einkenndu upphaf útvarpsmiðlunar. Í gegnum sýninguna fá gestir að kynnast árdögum útvarpsins, þeim tilraunum sem gerðar voru og þeim framtíðardraumum sem kviknuðu hér á eyju lengst norður í úthafi,“ segir hún.
Tilraunir Ottós B. Arnar til að samfæra alþingismenn um að samþykkja lög sem heimiluðu einkarekstur útvarps og innheimtu afnotagjalda lukkuðust ekki en þess í stað samþykkti Alþingi frumvarp um stofnun Ríkisútvarps og lög um einkarétt ríkisins á sölu útvarpstækja í landinu.
Tilraunaútsending frá sjómannamessu tengdri Halaveðrinu
En hvernig hefst þessi saga útvarpssendinga á Íslandi? Við gefum Önnu Diljá orðið.
„Ottó B. Arnar gerði tilraunir með útvarpssendingar veturinn 1919–1920 þegar honum var falið af ríkisstjórninni að setja fjarskiptabúnað í e/s Sterling í Danmörku. Ottó sigldi heim með skipinu til Íslands og sendi frá sér tal og tónlist úti fyrir Austurlandi sem heyrðist á símstöðinni á Seyðisfirði af Þorsteini Gíslasyni loftskeytamanni. Þó nokkuð margir Íslendingar höfðu þá eignast útvarpstæki og gátu við góðar aðstæður hlustað á útvarpssendingar BBC í Englandi. Eftir þessa tilraun var ekki aftur snúið og fóru næstu ár í undirbúning fyrir stofnun útvarps á Íslandi. Ottó ferðaðist meðal annars til BBC í Englandi til að kynna sér starfsemina, en hann var sannfærður um að útvarp væri tækni sem Íslendingar yrðu að tileinka sér fyrr eða síðar. Honum tókst að fá málsmetandi menn í lið með sér en þeir mættu samt mikilli andstöðu líkt og talsmenn annarra nýjunga á þessum tíma. Það tókst þó að sannfæra Alþingi sem veitti Ottó tímabundið leyfi til útvarpsreksturs,“ segir hún.
Ottó stóð fyrir fyrstu tilraunaútvarpsútsendingunni hér á landi Fríkirkjunni í Hafnarfirði 31. janúar 1926, nánar tiltekið klukkan tvö, en þar hélt séra Ólafur Ólafsson sjómannamessu til minningar um þá 74 sjómenn sem fórust í Halaveðrinu mikla 8. febrúar 1925. Sextán togarar voru við veiðar með um 500 sjómenn um borð þegar ofsaveður skall skyndilega á með stórhríð og mikilli ísingu. Fjöldi sjómanna barðist við að brjóta ís af skipunum í meira en sólarhring til að halda þeim fljótandi en tveir togarar skiluðu sér aldrei aftur heim. „Ottó B. Arnar vildi reyna að útvarpa messunni frá Fríkirkjunni til þeirra sjómanna sem voru á veiðum. Á flestum íslenskum togurum í þá daga var loftskeytatæki og gjallarhorn fram á dekki. Ottó vonaðist til þess að ef útsendingin tækist gætu sjómenn heyrt orgelspil hljóma yfir miðin á slaginu tvö. Útsendingin tókst vonum framar og náði til togara sem voru innan við 70 sjómílur suður af landinu og til á skipa út af Vestfjörðum og víðar. Þetta þótti töfrum líkast,“ segir Anna Diljá.
Hljóðnemar, útvarpstæki, hljóðupptökur, auglýsingar og þessi hátalari, sem öll tengjast fyrstu árum útvarps á Íslandi, ber m.a. fyrir augu gesta á sýningunni í Loftskeytastöðinni. MYND/Kristinn Ingvarsson
Lesið upp úr blöðum, fréttir sagðar og sungið í útvarpið
Dagurinn stóri, þegar reglulegar útsendingar hófust hér á landi hófust, rann upp rúmum einum og hálfum mánuði síðar, þann 18. mars 1926. „Daginn eftir var íslenskur söngur sendur út í fyrsta sinn þegar Árni Jónsson frá Múla og Símon Þórðarson frá Hól sungu í útvarpsstöðinni. Í framhaldinu var svo meðal annars lesið upp úr blöðum, fluttar fréttir, veðurfregnir, tónlist og ýmiss konar skemmti- og fræðsluefni. Síðar sama ár hafði Ottó frumkvæði að stofnun H.f. Útvarps og fékk í því skyni Lárus Jóhannesson hæstaréttarlögmann og fleiri nafntogaða menn til liðs við sig. Talið var að um 200 móttökutæki væru þá í landinu, rúmur helmingur þeirra í Reykjavík,“ segir Anna Diljá.
Hún bætir við að á sýningunni í Loftskeytastöðinni sé til sýnis hljóðnemi sem notaður var við útsendingar H.f. Útvarps. „Jón Már Richardson og Sigurður Harðarson hafa gert hann upp og komið honum fyrir á svipuðum stöpli og hann stóð á í hljóðstofu H.f. Útvarps fyrir um hundrað árum. Flestar upptökur fóru fram í hljóðstofu sem var til húsa í Búnaðarfélagshúsinu við Lækjargötu, en útsendingarnar sjálfar voru sendar frá Loftskeytastöðinni. Ottó ferðaðist víða með hljóðnemann og notaði hann meðal annars við beinar útsendingar frá messum og öðrum viðburðum í Reykjavík og Hafnarfirði,“ útskýrir Anna Diljá.
Engin heimild til einkareksturs útvarps en Ríkisútvarpið stofnað í staðinn
Aðspurð um þróun útvarpssendinga á árunum á eftir bendir Anna Diljá á að útvarpið hafi verið framandi miðill fyrir flesta Íslendinga og margir hafi ekki gert sér grein fyrir notagildi miðilsins. „Útvarpsleyfi fékkst en ekki einkasöluleyfi á tækjum og varð afnotagjaldið því hátt sem takmarkaði útbreiðslu. Hlutafélagið stóð ekki lengi undir rekstri útvarpsins og hætti rekstri árið 1927 vegna fjárskorts en Ottó hélt rekstrinum þá áfram á eiginn kostnað. Ottó fjármagnaði H.f. Útvarp að hluta með sölu á viðtækjum sem hann smíðaði sjálfur ásamt bróður sínum Snorra og öðrum tæknimönnum,“ bendir hún á.
Tilraunir Ottós til að samfæra alþingismenn um að samþykkja lög sem heimiluðu einkarekstur útvarps og innheimtu afnotagjalda lukkuðust ekki en þess í stað samþykkti Alþingi frumvarp um stofnun Ríkisútvarps og lög um einkarétt ríkisins á sölu útvarpstækja í landinu. „Í því skyni var Viðtækjaverslun ríkisins stofnuð. Með þessum breytingum var ekki lengur grundvöllur fyrir rekstri einkarekinnar útvarpsstöðvar,“ segir Anna Diljá, en Ríkisútvarpið hóf þó ekki útsendingar fyrr en 1930. „Fram að þeim tíma hélt Ottó einn útsendingum úr Loftskeytastöðinni gangandi, en hætti eftir það.“
Hélt úti útsendingum á hjóli
Óhætt er að segja að Ottó hafi lagt mikið á sig til þess að halda úti útsendingum á þessum tíma. „Á hverjum morgni hjólaði hann einn vestur á Melana til að kveikja á sendinum í Loftskeytastöðinni. Þaðan fór hann hjólandi niður að Tjörninni og að Búnaðarfélagshúsinu til að hefja útvarpsdagskrána. Fluttir voru leiknir skemmtiþættir en þegar fólk hélt útvarpsræðu stóð það við ræðupúlt í Búnaðarfélagshúsinu. Stundum var líka útvarpað beint frá skemmtistöðum í Reykjavík á laugardagskvöldum en þá þurfti að sækja hljóðnemana snemma á sunnudögum til að fara með þá upp í kirkju til að útvarpa guðsþjónustunni. Á hverju kvöldi þeyttist Ottó aftur á hjóli sínu upp í Loftskeytastöð til að slökkva á sendinum,“ segir Anna Diljá um þennan mikla útvarpsfrumkvöðul á Íslandi.
„Gömul tæki hafa verið virkjuð með nýrri tækni þannig að þau „lifna við“ og gefa gestum tilfinningu fyrir því hvernig útvarpið var raunverulega hluti af daglegu lífi fólks,“ segir Anna Diljá um sýninguna. MYND/Kristinn Ingvarsson
Tækjum bjargað frá niðurrifi og ruslahaugum
Eins og fyrr segir kennir ýmissa grasa á sýningunni í Loftskeytastöðinni en munirnir á henni koma úr ýmsum áttum og endurspegla bæði rannsóknarvinnuna og það samstarf sem hefur myndast í kringum verkefnið að sögn Önnu Diljár. Hljóðnemar, útvarpstæki, hljóðupptökur, auglýsingar og aðrir gripir sem tengjast fyrstu árum útvarps á Íslandi ber m.a. fyrir augu gesta.
Loftskeytastöðin við Suðurgötu. MYND/Kristinn Ingvarsson
„Til dæmis fengum við að láni líkan af Loftskeytastöðinni frá Byggðasafninu á Skógum sem nú er staðsett í móttökurými Loftskeytastöðvarinnar, þar sem sýningin hefst. Líkanið sýnir Loftskeytastöðina á Melunum í Reykjavík eins og hún leit út á upphafsárum stöðvarinnar árið 1918. Líkanið gefur gestum sterka tilfinningu fyrir skalanum á húsinu og möstrunum tveimur sem voru 77 metra há - það eru eins og tveir Hallgrímskirkjuturnar sitt hvorum megin við húsið. Þessi möstur gátu sent skeyti allt að 750 kílómetra í dagsbirtu, svipaða vegalengd og frá Íslandi til Færeyja, en skeyti gátu borist lengra á kvöldin, þar sem útvarpsbylgjur berast betur þegar dimmir,“ útskýrir Anna Diljá.
Möstrin voru tekin niður árið 1953 en starfsemi stöðvarinnar hélt áfram til 1963. „Gaman er að segja frá því að við göngustíginn rétt fyrir utan Loftskeytastöðina stendur enn steypuburðarvirki sem hélt uppi öðru mastrinu. Þannig að þegar gestir heimsækja stöðina er skemmtilegt að leita að þessum ummerkjum sögunnar í umhverfinu,“ segir Anna Diljá.
Stærsti hluti útvarpstækjanna á sýningunni er í eigu Sigurðar Harðarsonar. „Tækin koma víða að, bæði frá Íslandi og útlöndum, og mörgum þeirra hefur verið bjargað frá niðurrifi eða jafnvel ruslahaugum. Sigurður heldur utan um 49 vörubretti af tækjum, svo þau tæki sem eru á sýningunni er einungis brotabrot af þeim sem til eru. Vonin er að finna sýningarrými fyrir varanlega sýningu um útvarpstækni á íslandi,“ segir hún.
Veðurfréttir frá upphafsárum útvarps
Það eru þó ekki einungis gömul tæki á sýningunni heldur einnig hljóð- og myndefni frá upphafsárum útvarpsútsendinga. „Einnig eru hljóðupptökur, þar á meðal viðtal sem ég fann við grúsk á safni RÚV, við Ottó B. Arnar, tekið 40 árum eftir fyrstu útvarpssendinguna, þar sem hann segir frá reynslu sinni og þróuninni. Auk þess má sjá auglýsingar sem fundust í heimildavinnu á timarit.is og gefa innsýn í tíðarandann, hvernig útvarp var kynnt og hvernig ný tækni var markaðssett.“
Sýningin er einnig lifandi í þeim skilningi að þar má heyra hljóðbrot frá tímabilinu í tækjunum, eins og veðurfréttir og tónlist. „Gömul tæki hafa verið virkjuð með nýrri tækni þannig að þau „lifna við“ og gefa gestum tilfinningu fyrir því hvernig útvarpið var raunverulega hluti af daglegu lífi fólks,“ segir Anna Diljá um sýninguna.
„Það krafðist þess að læra nýjar leiðir, vinna með nýjum aðilum og nálgast efnið frá öðru sjónarhorni. En á sama tíma eru áskoranirnar líka það sem knýr verkefni áfram,“ segir Anna Diljá um áskoranir við undirbúning sýningarinnar. MYND/Kristinn Ingvarsson
Fjölþættar áskoranir við uppsetningu sýningarinnar
Eins og ráða má af ofangreindu liggur gríðarleg vinna að baki sýningunni og aðspurð um helstu áskoranir við vinnslu hennar segir Anna Diljá þær fyrst og fremst tengjast aðgengi að menningarefni, eins og ljósmyndum og efni úr gagnabönkum en slíkt geti reynst kostnaðarsamt. „Þrátt fyrir að starfsfólk safna og stofnana sé mjög hjálpsamt, þá getur þetta verið hindrun fyrir minni aðila sem vilja setja upp fræðandi sýningar. Þetta kallaði á skapandi lausnir. Til dæmis valdi ég í sumum tilvikum að sýna ljósmyndir í gegnum stafrænar leiðir, eins og á iPad, þar sem gestir geta skoðað efnið beint á vef viðkomandi safns. Þannig er líka verið að beina athyglinni að safninu sjálfu og efla aðgengi að því efni,“ segir Anna Diljá.
Einnig reyndist áskorun að koma á samstarfi milli ólíkra stofnana og þá reyndist sýningarrýmið í kjallara Loftskeytastöðvarinnar einnig áskorun. „Sýningin er sett upp innan rýmis sem er ekki hefðbundinn sýningarsalur og deilir jafnframt plássi með annarri sýningu. Því þurfti að finna jafnvægi – að koma eigin efni skýrt fram án þess að yfirgnæfa það sem fyrir var. Tíminn var svo alltaf ákveðin áskorun. Rannsóknin er umfangsmikil og maður gæti auðveldlega haldið áfram endalaust,“ segir hún.
Þá segir hún það hafa verið persónulega áskorun fyrir sig sem hafi meiri reynslu af vísindamiðlun að fást við menningarmiðlun. „Það krafðist þess að læra nýjar leiðir, vinna með nýjum aðilum og nálgast efnið frá öðru sjónarhorni. En á sama tíma eru áskoranirnar líka það sem knýr verkefni áfram. Þær kalla á skapandi lausnir, samstarf og mikilvæg samtöl um aðgengi að menningararfi og hvernig við getum miðlað honum betur í framtíðinni.“
Anna Diljá ásamt Sigurði Harðarsyni, fyrrverandi rafeindavirkja og fjarskiptasérfræðingi, við opnun sýningarinnar en Anna Diljá tileinkar honum sýninguna. MYND/Aðsend
Hagnýtt nám þar sem unnið er þvert á miðla
Anna Diljá brautskráist úr hagnýtri menningarmiðlun í vor að loknu 90 eininga námi, reynslunni ríkari af notkun fjölbreyttra miðlunarleiða. „Mér finnst ég hafa fengið innsýn á fjölbreytt svið menningarmiðlunar og kynnst ólíkum aðferðum við bæði miðlun og aðferðafræði,“ segir hún aðspurð um reynsluna af náminu.
Upp úr stendur hversu hagnýtt námið er. „Að fá að vinna að raunverulegum verkefnum og setja þau í samhengi skiptir miklu máli. Það er allt annað að framkvæma verkefni, eins og þessa sýningu, heldur en að skrifa handrit að henni. Í gegnum ferlið lærir maður að takast á við alls konar ófyrirséðar áskoranir sem maður myndi annars ekki mæta. Nemendahópurinn er ótrúlega fjölbreyttur, þar sem einstaklingar koma úr ólíkum áttum og hefur það verið mikill innblástur, og maður lærir mikið af samnemendum sínum,“ segir hún.
Meðal þess sem nemendur í hagnýtri menningarmiðlun fást við eru heimildamyndagerð og þáttagerð fyrir útvarp og hvort tveggja var afar lærdómsríkt að sögn Önnu Diljár. „Eitt af þeim námskeiðum sem hafði mest áhrif á mig var skapandi heimildarmyndagerð hjá Yrsu Þurý Rocu Fannberg, Þórunni Hafstað og Ragnheiði Maísól Sturludóttur. Ótrúlega mikilvægt námskeið þar sem mikill metnaður hefur verið lagður í gerð áfangans. Þar fékk ég nýja sýn á heimildamyndagerð og hljóðvinnslu og hvernig hægt er að segja sögur og miðla efni í gegnum hreyfimynd og frásagnarform,“ segir hún.
Í framhaldinu tók hún valáfangann Miðlun í hljóðvarpi og hlaðvarpi hjá Önnu Marsibil Clausen og Þorgerði E. Sigurðardóttur. „Þar fengum við tækifæri til að útbúa handrit að útvarpsþætti, fá að taka upp í hljóðstúdíói á RÚV og fengum frábæra leiðsögn í gegnum þetta berskjaldaða ferli,“ segir Anna Diljá og vísar í áðurnefndan þátt á RÚV um töfra loftskeytatækjanna. „Þetta ferli var mjög lærdómsríkt og ég náði að nýta verkefnið inn í lokaverkefnið og þessa sýningu.“
Aðspurð hvernig hún sjái námið nýtast í framtíðinni bendir hún á að það geti reynst sérstaklega vel í því að vinna þvert á miðla og þróa nýjar leiðir til að miðla menningu. „Það hefur líka opnað fyrir ný sjónarhorn á aðgengi að menningararfi og mikilvægi þess að gera hann lifandi og aðgengilegan fyrir almenning. Og svo er maður einfaldlega spenntur að sjá hvernig öll þessi verkefni sem eru að verða til innan námsins munu halda áfram að þróast og hafa áhrif á menningarlífið á næstu árum,“ segir Anna Diljá um leið og hún þakkar fyrir sig. „Verið hjartanlega velkomin á sýninguna „H.f. Útvarp - dagurinn sem útvarpið varð að veruleika. Það er opið til 11. apríl.“
