Jafnrétti hrakað mikið alþjóðlega
„Alþjóðlegt umhverfi jafnréttismála hefur versnað til muna á undanförnum árum samfara aukinni pólitískri skautun.“
Þetta segir Irma Jóhanna Erlingsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands og forstöðumaður Jafnréttisskóla GRÓ. Jafnréttisskólinn helgast af alþjóðlegu meistaranámi og þjálfunarverkefni við Háskóla Íslands sem er þáttur í starfi GRÓ – Þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu með sama hætti og Sjávarútvegsskólinn, Landræðsluskólinn og Jarðhitaskólinn.
Irma Erlingsdóttir hefur um árabil starfað á sviði jafnréttisfræða, rannsókna og alþjóðlegrar stefnumótunar og leitt uppbyggingu sérfræðimenntunar í alþjóðlegum jafnréttisfræðum við HÍ fyrir þátttakendur víða að úr heiminum. Árangur af starfi Irmu og samstarfsfólks hennar leiddi til þess að hún var fyrir fáeinum árum valin í hóp 100 áhrifamestu einstaklinga heims á sviði jafnréttismála. Apolitical stóð fyrir valinu, en um er að ræða alþjóðlegan vettvang og þekkingarnet fyrir starfsfólk í opinberri stjórnsýslu og stefnumótun. Markmið Apolitical er m.a. að styðja embættismenn, sérfræðinga og leiðtoga í opinbera geiranum þvert á landamæri.
Dökk staða í jafnréttismálum í heiminum
Í viðtali við vef HÍ dregur Irma upp alvarlega mynd þegar hún er spurð um stöðu jafnréttismála í heiminum í dag. Að hennar mati er ekki hægt að ganga að því vísu að þróunin stefni sjálfkrafa í átt til aukins félagslegs réttlætis eða víðtækari réttinda.
Eftir áratuga framfarir í réttindum kvenna og jaðarsettra hópa megi nú greina endurvakningu hugmynda sem gangi gegn grundvallarviðmiðum um mannréttindi og jafnrétti. Hún vísar til skýrslu UN Women sem birt var í tilefni þess að 30 ár voru liðin frá kvennaráðstefnunni í Beijing árið 1995. Þar hafi ríki heimsins skuldbundið sig til að ná fram fullu lagalegu jafnrétti kvenna og karla. Þrátt fyrir áfangasigra sýni skýrslan að verulegar hindranir séu enn til staðar og víða hafi orðið bakslag. Þannig hafi verið grafið undan heilbrigðisþjónustu við konur, einkum í tengslum við kynheilbrigði og mæðravernd. Þá hafi ofbeldi gegn konum í tengslum við stríðsátök aukist verulega; árið 2023 hafi stríð haft áhrif á yfir helmingi fleiri konur en fyrir fimmtán árum.
Gestir á fundinum „Frá þekkingu til þróunaráhrifa: Aðför að jafnrétti“. MYND/Kristinn Ingvarsson
„Við megum ekki ganga út frá því að jafnrétti sé sjálfgefið eða óafturkræft,“ segir Irma. „Það sem hefur áunnist getur glatast ef ekki er staðinn vörður um það.“
Hún bendir á að ráðamenn í sumum ríkjum hafi beitt sér gegn jafnrétti í pólitísku skyni með því að skera niður fjárframlög til málaflokksins eða jafnvel fella þau niður. Á alþjóðavettvangi megi sjá vaxandi togstreitu um skilgreiningar og skuldbindingar á sviði kynjajafnréttis. Samhliða þessu hafi orðið sýnilegri andstaða við jafnréttisumræðu þar sem hugtök á borð við kyn, fjölbreytileika og inngildingu séu gerð tortryggileg.
Í ljósi þessa telur hún brýnt að styðja við rannsóknir, efla þekkingu og styrkja stofnanir auk þess að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi sem byggir á mannréttindum og jafnrétti.
Frá þekkingu til þróunaráhrifa
Við hittum Irmu í tengslum við opinn fund í Hátíðasal Háskóla Íslands undir yfirskriftinni „Frá þekkingu til þróunaráhrifa: Aðför að jafnrétti“. Fundurinn var á vegum GRÓ – Þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu, Jafnréttisskóla GRÓ og utanríkisráðuneytisins í samvinnu við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands. Þar var sjónum beint að Jafnréttisskóla GRÓ, GRÓ GEST, sem Irma veitir forstöðu.
Starfsemi skólans er ætlað að styðja við kynjajafnrétti og félagslegt réttlæti í lág- og millitekjulöndum og í löndum þar sem ríkja átök eða átökum er nýlokið. Verkefnið endurspeglar víðtækari áherslur Íslands í þróunarsamvinnu þar sem lögð er áhersla á öflugar stofnanir, aðgengilega stjórnsýslu og vernd mannréttinda sem grundvallarforsendur heilbrigðs samfélags.
„Markmið Jafnréttisskólans er að gera fólki sem starfar innan stjórnkerfa, stofnana og grasrótar betur kleift að leiða breytingar í eigin samfélögum.“
Fjölmenni sótti fundinni „Frá þekkingu til þróunaráhrifa: Aðför að jafnrétti“. Fundurinn var á vegum GRÓ – Þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu, Jafnréttisskóla GRÓ og utanríkisráðuneytisins í samvinnu við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands. MYND/Kristinn Ingvarsson
Irma leggur áherslu á að jafnrétti náist ekki eingöngu með stefnumörkun á alþjóðavettvangi. „Árangur í málaflokknum krefst sérþekkingar, greiningar- og leiðtogafærni.“
Til Íslands koma sérfræðingar sem þegar starfa að jafnréttismálum í heimalöndum sínum – fagfólk úr stjórnsýslu, háskólum, grasrótarstarfi og lykilstofnunum. Námið miðar að því að efla færni þeirra til að innleiða breytingar, hvort sem það er í stefnumótun, löggjöf, fjárhagsáætlunum, menntakerfi eða samfélagsverkefnum.
„Nám á borð við það sem boðið er upp á hjá Jafnréttisskólanum hefur raunveruleg áhrif vegna þess að það sameinar fræðilega þekkingu og hagnýta nálgun. Áhrifin birtast þannig ekki aðeins í einstaklingsbundinni færni heldur í stofnanabreytingum: betri gagnasöfnun, markvissari stefnumótun og aukinni getu til að greina og takast á við ójöfnuð.“
Til lengri tíma styrki þetta lýðræðislega stjórnarhætti og sjálfbæra þróun.
Á fundinum í Hátíðasal deildu nemendur GRÓ GEST reynslu sinni og sýn á mikilvægi námsins í alþjóðlegu samhengi og ræddu áskoranir sem þau standa frammi fyrir þegar teikn eru á lofti um bakslag á sviði kynja- og hinsegin réttinda víða um heim. Aðalerindið flutti Yeshiwas Degu Belay, fyrrum GRÓ GEST nemi og doktorsstyrkþegi sem stundar nám við Háskóla Íslands og Erasmus-háskólann í Rotterdam. MYND/Kristinn Ingvarsson
Kennslustofa þar sem reynsluheimar mætast
Aðspurð um hvað nemendur læri hver af öðrum segir Irma að námið sé staðbundið framhaldsnám á meistarastigi. Það sem geri þetta sérstakt sé fjölbreytileikinn í bakgrunni nemenda og sú mikla samvera og teymisvinna sem lögð sé áhersla á.
Nemendur komi úr ólíkum fræðigreinum og störfum – lögfræðingar, kennarar, stjórnsýslusérfræðingar, aðgerðasinnar, læknar, hjúkrunarfræðingar, búfræðingar, verkfræðingar og stjórnmálafólk – sem hafi flest starfað að jafnréttismálum áður en þau komu til Íslands. „Eitt af því dýrmætasta við alþjóðlegt nám eins og það sem fer fram á vettvangi Jafnréttisskólans er að þekking verður til meðal nemenda. Slíkri þekkingu sé ekki hægt að miðla með fyrirlestrum einum saman. Þegar fólk frá ólíkum heimshlutum og menningarheimum mætist, gefist tækifæri til að endurmeta viðteknar hugmyndir og greina hvernig valdakerfi og menning móta lausnir samfélagsvandamála.“
Irma segir að þessi reynsla stuðli að dýpri hlustun, gagnrýnni hugsun og faglegri auðmýkt — og jafnframt hugrekki. „Fólk segist gjarnan vera óhræddara við að prófa nýjar leiðir eftir dvölina hér.“
Jafnrétti og samfélagsleg uppbygging
Irma hafnar þeirri hugmynd að jafnrétti sé afmarkaður málaflokkur sem hægt sé að skilja frá efnahagslegri og samfélagslegri þróun. „Jafnrétti er ein af forsendum sjálfbærs hagvaxtar, félagslegs stöðugleika og velferðar.“
Hún segir að þegar hæfni, menntun og reynsla allra nýtist til fulls aukist framleiðni og nýsköpun og efnahagslífið standi á traustari grunni. Samfélög sem búi við meira jafnrétti einkennist almennt af sterkari stofnunum, meira trausti og minni félagslegri spennu. „Í starfi mínu hef ég ítrekað séð að þegar jafnréttissjónarmið eru samþætt frá upphafi í stefnumótun og ákvarðanatöku verða áhrifin bæði markvissari og varanlegri.“
Langtímaferli sem krefst ábyrgðar
Þegar Irma er spurð hvað þurfi að gerast á næstu árum til að tryggja að framfarir í jafnréttismálum stöðvist ekki leggur hún áherslu á að þetta sé ekki spurning um eitt úrræði heldur samspil margra þátta.
„Í fyrsta lagi þarf pólitískan vilja og skýra ábyrgð.“ Lagarammi og stefna skipti máli, segir hún, en það dugi ekki nema tryggð sé raunveruleg framkvæmd, fjármögnun og regluleg eftirfylgni. Án þess verði markmið orðin tóm.
„Í öðru lagi þarf að efla stofnanalega getu og þekkingu.“ Rannsóknir og menntun sérfræðinga séu lykilatriði svo að hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir og bregðast við nýjum og breyttum áskorunum. Jafnrétti krefjist fagmennsku og sérþekkingar, rétt eins og önnur svið opinberrar stefnumótunar.
„Loks þarf að efla samfélagslega umræðu sem byggir á staðreyndum, virðingu og víðsýni.“ Í því felst að skapa rými fyrir breiða þátttöku og gagnrýna hugsun. Að mati Irmu er jafnrétti ekki afmarkað átaksverkefni heldur langtímaferli sem krefst bæði kerfisbreytinga og stöðugrar samfélagslegrar umræðu – auk ábyrgðar þeirra sem fara með völd.
Fleiri myndir Kristins Ingvarsson frá fundinum „Frá þekkingu til þróunaráhrifa: Aðför að jafnrétti“ má finna hér að neðan.
