Nám í umhverfis- og auðlindafræði í boði í HÍ í 20 ár
„Nám í umhverfis- og auðlindafræði skiptir íslenskt samfélag gríðarlega miklu máli og það endurspeglast m.a. í þeim störfum sem nemendur sinna að námi loknu. Þeir eru í sérfræðings- og stjórnarstöðum víða í samfélaginu, til að mynda hjá ríkisstofnunum, í ráðuneytum, hjá sveitarfélögnum, hjá frjálsum félagasamtökum eða ýmiss konar fyrirtækjum, t.d. orku-, fjármála- eða ráðgjafarfyrirtækjum,“ segir Lára Jóhannsdóttir, prófessor og umsjónarkennari náms í umhverfis- og auðlindafræði við HÍ, sem er ein þeirra sem tekur til máls á 20 ára afmælishátíð þessa meistaranáms í fyrirlestrasal Eddu fimmtudaginn 26. mars kl. 15-17. Þar munu bæði fyrrverandi nemendur, aðstandendur námsins og fulltrúar úr íslensku atvinnulífi ræða gildi námsins og horfa til framtíðar í þróun þess. Afmælishátíðin er öllum opin.
Stofnað var til námsins til að koma til móts við „við þarfir samfélagsins um þekkingu, rannsóknir, þjónustu og stefnumótun sem tengist umhverfismálum og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda,“ eins og sagði í umfjöllun Morgunblaðsins um það 22. apríl 2005. Þar kom einnig fram að markmiðið með náminu væri að afla og miðla þekkingu á á sviði umhverfis- og auðlindafræða og átti námið að búa nemendur undir að greina og skilja orsakir og afleiðingar helstu umhverfisvandamála samtímans og benda á vænlegar leiðir til úrbóta. „Þá er náminu ætlað að stuðla að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda út frá líffræðilegum, hagrænum og félagslegum forsendum, en þessi þrenning er grundvöllur sjálfbærrar þróunar,“ sagði í grein Morgunblaðsins en á þessum tíma voru sjálfbærni- og umhverfismál ekki jafn áberandi í umræðunni og hnattræn hlýnun ekki á allra vörum eins og nú.
Hátt í 400 brautskráð frá yfir 50 þjóðlöndum
Í upphafi var námið byggt upp á námskeiðum sem fyrir voru í skólanum en þá stóðu sex deildir að náminu: félagsvísindadeild, hugvísindadeild, lagadeild, raunvísindadeild, verkfræðideild og viðskipta- og hagfræðideild.
Lára segir að strax hafi verið lögð áhersla á aðkomu að alþjóðlegum rannsóknarverkefnum og fræðasamfélagi, t.d. með skiptinámi og erlendum gestakennurum. Þá hefur nemendahópurinn verið afar alþjóðlegur í gegnum tíðina en námið er kennt á ensku. „Námsbraut í umhverfis- og auðlindafræði hefur brautskráð 393 nemendur með meistaragráðu frá árinu 2006. Þessir nemendur eru frá 58 mismunandi þjóðlöndum,“ bendir Lára á.
Námið fyrir þau sem brenna fyrir umhverfismálum og sjálfbærri nýtingu auðlinda
Sérstaða námsins felst ekki síst í því að það er þverfaglegt og því opið nemendum af öllum fimm fræðasviðum skólans: Félagsvísindasviði, Heilbrigðisvísindasviði, Hugvísindasviði, Menntavísindasviði og Verkfræði- og náttúruvísindasviði sem allar standa að námsleiðinni. Skilyrði fyrir inngöngu er að nemendur hafi lokið BA- eða BS-námi og útskrifast þeir ýmist með MS- eða MA-gráðu, allt eftir þeirri leið sem nemendur velja í náminu.
Lára segir meistaranámið rannsóknatengt og hornsteinn þess er meistaraverkefni sem byggist á rannsóknum sem nemendur geta unnið í samstarfi við innlenda og erlenda aðila innan annarra háskóla, stofnana og fyrirtækja. Umfang rannsóknarverkefnis gerir nemendum kleift að móta námið að sínu áhugasviði. „Námið er sniðið að þeim sem brenna fyrir umhverfismálum og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda á tímum hnattrænna breytinga. Meginmarkmið námsins er að útskrifa nýja kynslóð fagfólks sem hefur haldgóða þekkingu og færni á sviði umhverfis- og auðlindafræða og getur unnið þvert á fræði og faggreinar, “ segir Lára og bætir við að mikil áhersla sé á tengingu námsins út fyrir landsteinana enda alþjóðlegt samstarf og teymisvinna gríðarlega mikilvæg í ljósi þeirra hnattrænu breytinga sem eru að eiga sér stað.
Meistaranámið hefur þróast mikið á þeim 20 árum sem liðin eru frá því að farið var að bjóða upp á þá og nú er hægt að velja á milli átta sviða í sérhæfingu. Þau eru:
- Umhverfisvísindi og stjórnun umhverfismála
- Stjórnun náttúruauðlinda
- Endurnýjanleg orka - orka og sjálfbærni: stefnumótun, orkuhagfræði og umhverfi
- Hafið og sjálfbærni
- Sjálfbærnigreind
- Sjálfbær landbúnaður og byggðaþróun
- Sjálfbærni í rekstri
- Umhverfis- og auðlindafræði (opið kjörsvið)
„Á komandi árum verður áfram lögð áhersla í náminu á þverfaglega nálgun á helstu áskoranir samtímans, sérstaklega loftslagsbreytingar, sjálfbæra auðlindanýtingu, orkuskipti, náttúruvernd og hringrásarhagkerfi,“ segir Lára Jóhannsdóttir, prófessor og umsjónarkennari náms í umhverfis- og auðlindafræði við HÍ. MYND/Kristinn Ingvarsson
Doktorsnám og örnám hafa bæst við
Farið var að bjóða upp á doktorsnám í greininni fyrir 15 árum og Lára segir að það hafi eflt mjög rannsóknarvirkni námsleiðarinnar og sókn í innlenda og erlenda rannsóknarstyrki. Frá þeim tíma hafa 25 doktorsnemar lokið námi í umhverfis- og auðlindafræði.
Fyrir sex árum var svo byrjað að bjóða upp á viðbótarnám á meistarastig í greininni en það breyttist í örnám á framhaldsstigi í fyrra. „Örnámið hentar þeim sem koma beint eða óbeint að umhverfis- og auðlindamálum í starfi sínu, hvort sem er innan stjórnsýslunnar, í atvinnulífinu, í menntakerfinu, eða á vettvangi frjálsra félagasamtaka. Nemendur eru einstaklingar með margvíslegan bakgrunn sem vilja auka við þekkingu sína á sviði umhverfis- og auðlindamála og styrkja stöðu sína á vinnumarkaði,“ bendir Lára á en 70 nemendur hafa lokið viðbótarnáminu, sem hugsað er með vinnu. Því er heildarfjöldi brautskráðra úr náminu frá upphafi nærri 500 manns.
Starfsfólk í ýmsum ráðum og nefndum innan lands og utan
Aðspurð um þýðingu námsins fyrir samfélagið og vísindin ítrekar Lára að það skili til samfélagsins vel menntuðu fólki sem starfi víða í samfélaginu. „Virkni akademísks starfsfólks á námsleiðinni, nýdoktora og doktorsnema er mjög mikil, sem endurspeglast í birtingum fræði- og yfirlitsgreina, bóka, bókakafla o.fl. en mikið er vísa til þessara birtinga samkvæmt samantekt um tilvísanir í verk viðkomandi höfunda,“ bendir hún á.
Þá leiti bæði erlendir og innlendir aðilar til akademísks starfsfólks námsleiðarinnar sem situr og hefur setið í Vísindanefnd um loftslagsbreytinga, Loftslagsráði, Ráðgjafaráði skosku heimastjórnarinnar í efnahagsmálum, Verkefnastjórn rammaáætlunar, vinnuhópi um gerð hvítbókar um aðlögun að loftslagsbreytingum og sérfræðingateymi ráðuneytis vinnumarkaðsmála og félagslegs hagkerfis á Spáni, svo fátt eitt sé nefnt. Starfsfólk hefur enn fremur hlotið viðurkenningar fyrir störf sín en Brynhildur Davíðsdóttir prófessor hlaut árið 2018 heiðurverðlaun úr
Verðlaunasjóði Ásu Guðmundsdóttur Wright og Jón Geir Pétursson prófessor var í janúar síðastliðnum 2026 tekinn inn í Konunglegu sænsku skógræktar- og landbúnaðarakademíuna.
Áframhaldandi áhersla á þverfaglega nálgun á áskoranir samtímans
Eitt af því sem rætt verður á afmælishátíðinni á fimmtudag er þróun námsins til framtíðar og aðspurð um hana segir Lára að frá upphafi hafi starfsfólk námsleiðarinnar leitast við að fylgja þörfum samfélagsins og hnattrænni þróun á sínu sérsviði og endurskoðað námið með hliðsjón af áherslubreytingum, t.d. stefnumörkun stjórnvalda og nýjustu rannsóknum.
„Á komandi árum verður áfram lögð áhersla í náminu á þverfaglega nálgun á helstu áskoranir samtímans, sérstaklega loftslagsbreytingar, sjálfbæra auðlindanýtingu, orkuskipti, náttúruvernd og hringrásarhagkerfi. Vaxandi þörf er fyrir sérfræðinga sem geta unnið með gagnadrifna stefnumótun, loftslagsáhættu, vistheimt og nýjar leiðir í nýtingu náttúruauðlinda þar sem tekið er tillit til vistkerfa, sem og samfélagslegra og efnahagslegra þátta,“ segir Lára.
Þá verði áfram lögð áhersla á náin tengsl við atvinnulíf, stjórnsýslu, innlendar og erlenda háskóla og stofnanir enda krefjist hnattrænar áskoranir samstarfs þvert á fræðigreinar, fagsvið og landamæri. „Umhverfis- og auðlindafræði mun þannig halda áfram að móta og mennta nýja kynslóð sérfræðinga sem geta unnið að lausnum á flóknum samtímaáskorunum þvert á fræða- og fagsvið með það að marki að styðja við sjálfbæra framtíð íslensks samfélags,“ segir Lára að endingu.
Á afmælishátíð námsleiðarinnar á fimmtudag kemur einmitt saman hópur sem glímt hefur við þessar áskoranir, ýmist í námi eða starfi. Meðal ræðumanna eru Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra, Silja Bára Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands, auk Láru og Sveins Agnarssonar, formanns stjórnar náms í umhverfis- og auðlindafræði, og þá munu raddir sviðsforseta skólans og fyrrverandi og núverandi nemenda heyrast. Enn fremur verður boðið upp á pallaborð með hagaðilum úr íslensku samfélagi.
