Kristín Björnsdóttir, dósent við Íþrótta-, tómstunda- og þroskaþjálfadeild
„Meginmarkmiðið var að afla vitneskju um hvernig fólk með þroskahömlun upplifir og túlkar sjálfræði sitt. Einnig vildum við skoða með hvaða hætti ólíkir menningarbundnir og félagslegir þættir, svo sem kyngervi, kynverund, félagslegar aðstæður, aldur og fötlun samtvinnast í reynslu þeirra og upplifun. Við skoðum sjálfræði í samhengi við einkalíf fólks, menntun og tómstundir og á opinbera sviðinu, í atvinnulífi, stjórnmálum og hagsmunabaráttu,“ segir Kristín Björnsdóttir, lektor í fötlunarfræði, um rannsókn sem stendur yfir þessi misserin. Rannsóknina vinnur hún í samvinnu við Guðrúnu V. Stefánsdóttur og Ástríði Stefánsdóttur, samstarfskonur sínar við Íþrótta-, tómstunda- og þroskaþjálfadeild.
Kristín Björnsdóttir
„Meginmarkmiðið var að afla vitneskju um hvernig fólk með þroskahömlun upplifir og túlkar sjálfræði sitt. Einnig vildum við skoða með hvaða hætti ólíkir menningarbundnir og félagslegir þættir, svo sem kyngervi, kynverund, félagslegar aðstæður, aldur og fötlun samtvinnast í reynslu þeirra og upplifun.“
Fatlað fólk hefur á undanförnum misserum sjálft gert kröfu um borgaraleg réttindi og sjálfstæði í daglegu lífi. „Það var í raun kveikjan að rannsókninni,“ segir Kristín. Með nýjum samningi Sameinuðu þjóðanna eru einnig mannréttindi fatlaðs fólks viðurkennd að fullu, þar með talinn réttur þess til að taka sjálfstæðar ákvarðanir, og er sjálfræði eitt af grunngildum samningsins.
Þrátt fyrir að ýmislegt bendi til þess að sjálfræði fólks með þroskahömlun sé ekki virt til fulls lifir það í mörgum tilfellum sjálfstæðu lífi og er virkir þátttakendur í samfélaginu. En það eru ákveðnir þættir sem geta ógnað sjálfræði þess, að sögn Kristínar, t.d. viðhorf starfsfólks stofnana sem það tengist og fjölskyldumeðlima þess og þá sérstaklega skortur á viðeigandi stuðningi í daglegu lífi. Það sé öllum mikilvægt að fá að ráða sér sjálfur og það eigi líka við um fólk með þroskahömlun.
„Það kom okkur á óvart hve margar konur sem tóku þátt í rannsókninni höfðu orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða verið þvingaðar í ófrjósemisaðgerðir eða fóstureyðingar. Niðurstöðurnar sýna alvarlegar brotalamir í viðbrögðum við kynferðislegu ofbeldi. Konurnar upplifðu mikið óréttlæti, þeim var mörgum ekki trúað og þær fengu litla eða enga aðstoð við að leita réttar síns eða til að vinna úr þessari erfiðu reynslu. Við þessu þarf að bregðast. Einnig er mikilvægt að það fólk sem starfar á þessum vettvangi sé meðvitað um hvernig viðhorf þess og vinnubrögð geta stuðlað að sjálfræði fatlaðs fólks eða ógnað því,“ útskýrir Kristín.