Sævar Ari Finnbogason, doktorsnemi við Sagnfræði- og heimspekideild
„Síðustu 10-15 árin hafa bæði orðið miklar breytingar á samfélaginu og tæknibreytingar sem hafa áhrif á stjórnmálaumræðuna og það hvernig fólk tekur þátt í stjórnmálum. Þessu fylgja bæði miklir mögulegar og líka ýmsar hættur,“ segir Sævar Ari Finnbogason, doktorsnemi í heimspeki, sem nýlega hóf rannsókn á sambandi þátttökulýðræðis og fulltrúalýðræðis. „Ég er að kanna að hvaða marki það er verjandi að svokallaðir slembivaldir rökræðuhópar hafi áhrif á lýðræðislegar ákvarðanir og stefnumótun.“
Óhætt er að segja að krafan um aukna aðkomu og þátttöku almennings í lýðræðislegum ákvörðunum hafi orðið æ háværari undanfarin ár. „Hér á Íslandi höfum við ekki farið varhluta af þessu og segja má að íslenskt lýðræði hafi einkennst af lýðræðistilraunum af ýmsu tagi frá efnahagshruninu 2008. Á sama tíma hefur hið hefðbundna fulltrúalýðræði verið í ákveðinni krísu þar sem Alþingi og öðrum grundvallarstofnunum lýðræðisins hefur gengið illa að endurvinna traust almennings,“ bendir Sævar á.
Áhugi Sævars á viðfangsefninu tengist ekki síst þeirri hugmynd að aukin aðkoma almennings að ákvörðunum leiði til betri niðurstaðna. „Hugmyndin er sú að slembivalinn hópur venjulegs fólks sem fái fræðslu um málefnin og tækifæri til að rökræða við aðra þátttakendur við góðar aðstæður muni að jafnaði finna bestu lausnirnar í málum sem undir þá eru borin,“ segir Sævar.
„Við verðum að horfast í augu við það að ekki verður snúið til baka. Við þurfum því að skoða það alvarlega og áður en það verður um seinan hvernig lýðræðiskerfi, þar sem gert er ráð fyrir þátttöku almennings, á að vera samsett. Og þessi rannsókn verður vonandi eitt púslið í þeirri mynd.“
Hann undirstrikar að fáir fræðimenn leggi til að fulltrúalýðræðinu sé skipt út fyrir slembival eða beint lýðræði en bendir á að slembivalinn hópur gæti fjallað um málefni sem miklar deilur standa um eða kjörnir fulltrúar eiga í erfiðleikum með að leiða til lykta. „Það eru aftur á móti afar skiptar skoðanir um það í hvers konar málum það gæti verið réttlætanlegt og þá hvaða hlutverk rökhóparnir ættu að hafa og hvernig ætti að vinna með niðurstöður þeirra. Til þess að svara þessum spurningum þarf að horfa á lýðræðið og stjórnmálin í heild, ekki bara einstaka þætti þess heldur hvernig þeir spila saman. Til að mynda kjósum við til Alþingis og samkvæmt kenningunum ætti það að tryggja að það sé til staðar skýr ábyrgðar- og umboðskeðja. Hvaða áhrif hefði það á þetta samband ef slembivöldum hópi fólks yrði falið eitthvert afmarkað hlutverk í kerfinu?“ segir Sævar.
Rannsókn Sævars, sem er á frumstigi, hefur töluvert gildi fyrir samfélagið að hans sögn. „Við verðum að horfast í augu við það að ekki verður snúið til baka. Við þurfum því að skoða það alvarlega og áður en það verður um seinan hvernig lýðræðiskerfi, þar sem gert er ráð fyrir þátttöku almennings, á að vera samsett. Og þessi rannsókn verður vonandi eitt púslið í þeirri mynd.“
Leiðbeinandi: Jón Ólafsson, prófessor við Íslenskuog menningardeild og Mála- og menningardeild