Kristinn Schram, lektor við Félags- og mannvísindadeild
Nóbelskáldið Halldór Laxness sagði að til væri ein röksemd sem Íslendingar væru fúsir að hlíta þegar allt um þrýtur, „en það er fyndni; má vera aulafyndni. Við hlægilega lygisögu mýkist þjóðfélagið og fer að ljóma upp; jarðvegur sálarinnar verður jákvæður.“
Fyndnin getur án efa mýkt manninn eins og Laxness segir, en hún getur líka verið býsna beitt og skorið djúpt. Það á ekki síst við um pólitískt háð.
Engum hefur enn tekist að skilgreina til fullnustu það sem er fyndið eða kaldhæðið né hitt sem er með öllu ófyndið. Því er líklega ráðist í dálítið djarfa rannsókn þegar grín, meira að segja pólitískt grín, er í miðju fræðilegrar rannsóknar. Sú er einmitt sýslan Kristins Schram, lektors í þjóðfræði og safnafræði, sem hefur skoðað pólitískt grín undanfarna mánuði. Hann hefur aðallega rannsakað háð sem spratt fram í kjölfar hrunsins og eftir birtingu Panamaskjalanna umdeildu. Hann rýnir líka í spaug sem logaði í aðdraganda forseta- og alþingiskosninga á síðastliðnu ári.
„Að rýna í grínið er að skoða meginstrauma í mannlegri hugsun og gildismati á hverjum tíma. Það kann að hljóma þversagnakennt en húmor er í senn óræður og afhjúpandi,“ segir Kristinn.
Kristinn Schram
„Að rýna í grínið er að skoða meginstrauma í mannlegri hugsun og gildismati á hverjum tíma. Það kann að hljóma þversagnakennt en húmor er í senn óræður og afhjúpandi.“
„Það getur líka verið vandasamt að ná utan um ólíkar írónískar skoðanir og athafnir, eins og þegar einstaklingar og jafnvel heilir menningarhópar bregðast við nýafhjúpuðum fáránleika í heimsmynd sinni og í orðræðunni. Kannski er brugðist við slíkum aðstæðum með því að efast eða jafnvel með afstöðuleysi. Mig fýsti að vita hvar grínið kæmi inn í slíkar aðstæður.“
Kristinn segir að húmor og írónía hafi lengi verið sér hugfólgin rannsóknarefni. „Þetta tvennt hefur orðið ansi oft á vegi mínum, til dæmis í rannsóknum á hversdagsmenningu og á þjóðarímyndum, en ekki síður þegar kemur að þverþjóðlegum samskiptum og jafnvel átökum. Grín tengt íslensku þjóðerni hefur sem dæmi ólíkt vægi á ólíkum tímum, svo sem í útrásinni og eftir hrun eða á tímum norðurslóðasóknar. Það hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan Jón Páll Sigmarsson kvaðst vera víkingur en ekki eskimói.“
Kristinn segir að niðurstöðurnar úr rannsókninni gefi meðal annars til kynna að við hversdagsrof, þegar okkur er kippt úr daglegum athöfnum okkar, til dæmis vegna bankahruns eða pólitísks hneykslis á alþjóðavísu, kalli það oft fram háð. Háðið kveiki eða virki aðgreinandi hugmyndakerfi sem annars eru óvirk í hversdagsmenningu okkar.
Hvað á Kristinn við með því? Jú, „bæði hrunið og birting Panama-skjalanna virkjuðu til dæmis gildishlaðnar staðalímyndir um Ísland sem framandi bananalýðveldi með sín hlægilegu spillingarmál og svokallað álfamálaráðuneyti, eins og breski þáttastjórnandinn Jon Stewart lýsti sjálfgefnu ráðuneyti tónlistarkonunnar Bjarkar Guðmundsdóttur.“