Finnur Jónasson doktorsnemi, Sigurður Gylfi Magnússon prófessor og Sólveig Ólafsdóttir MA-nemi, öll við Sagnfræði- og heimspekideild
„Fátækt á Íslandi hefur verið íslenskum ráðamönnum og menntamönnum hugleikið viðfangsefni allt frá landnámi. Umræðan fékk aukið vægi á dögum upplýsingarinnar og varð áhersluatriði í rökræðum manna á milli alla 19. öldina,“ segir Sigurður Gylfi Magnússon, prófessor í menningarsögu við Sagnfræðiog heimspekideild Háskóla Íslands, um rannsóknarverkefni sem hann vinnur nú að.
Rannsóknarefnið er hinar ýmsu birtingarmyndir fátæktar á 19. öld og fram á þá 20., allt frá tilfinningalífi og menntun til efnislegra gæða og almennra haga fátæks fólks. „Snemma árs 2016 kom út bókin „Fátækt og fúlga. Þurfalingarnir 1902“ sem við Jón Ólafur Ísberg sagnfræðingur skrifuðum og gefin var út í ritröðinni Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar hjá Háskólaútgáfunni. Bókin var fyrsta skrefið í umfangsmiklum rannsóknum á fyrirbærinu fátækt í sögulegu ljósi,“ segir Sigurður Gylfi.
Finnur Jónasson, Sigurður Gylfi Magnússon og Sólveig Ólafsdóttir
„Hver voru örlög fátæks fólks á þessum tíma og hvernig tókst það á við fordóma samtíðar sinnar? Við höfundar bókarinnar glímdum við álíka spurningar þegar við fjölluðum um fátækt á Íslandi frá ýmsum hliðum.“
Hann bendir á að árið 1902 hafi verið tekin saman, að undirlagi Alþingis, yfirgripsmikil skrá yfir alla þá einstaklinga á Íslandi sem þegið höfðu af sveit það árið og töldust þannig til þurfalinga. „Í þessari skrá er fátækt skoðuð fyrir og eftir aldamótin 1900. Hver voru örlög fátæks fólks á þessum tíma og hvernig tókst það á við fordóma samtíðar sinnar? Við höfundar bókarinnar glímdum við álíka spurningar þegar við fjölluðum um fátækt á Íslandi frá ýmsum hliðum,“ segir hann enn fremur.
Í næsta áfanga rannsóknarinnar verður sjónum sérstaklega beint að húsnæðismálum fátæks fólks og að því koma einnig sagnfræðingar og framhaldsnámsnemendur við Háskóla Íslands, þau Sólveig Ólafsdóttir og Finnur Jónasson. „Í þessu nýja verkefni sem verður gefið út á bók árið 2017 verður kafað í þennan þýðingarmikla þátt í hversdagslífi alþýðumanna sem húsnæði og híbýli eru. Áherslan verður á 19. öldina en viðfangsefninu verður þó fylgt eftir fram á miðja 20. öldina,“ útskýrir Sigurður Gylfi.
En hvaða þýðingu hafa rannsóknir sem þessar fyrir okkur í nútímanum? „Við öðlumst betri skilning á því hvernig nútímamaðurinn varð til, hvað mótaði hann og hvernig hver og einn tókst á við þau vandamál sem blöstu við frá degi til dags,“ svarar Sigurður Gylfi og bætir við: „Því miður hefur samfélagið heldur ekki náð að hrista af sér hlekki fátæktar og saga þessa málflokks getur vonandi vísað veginn inn í framtíðina.“