Helgi Gunnlaugsson, prófessor við Félags- og mannvísindadeild
Glæpalaus paradís finnst hvergi, ekki einu sinni meðal munka og dýrlinga,“ segir Helgi Gunnlaugs- son, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands. „Afbrot og refsingar þjóna því mikilvæga hlutverki við að efla samstöðu í samfélaginu. Vandlæting fólks á afbrotum og hinum brotlega styrkir mörk hins leyfilega í samfélaginu og eflir sjálfsmynd hinna löghlýðnu.“
Helgi Gunnlaugsson hefur á síðustu árum vakið landsathygli fyrir túlkun sína á samfélags- meinum og glæpum en hann er vinsæll viðmælandi í fjölmiðlum. Hann er ekki síður þekktur fyrir rannsóknir sínar á þessu sviði enda hefur Helgi ritað urmul fræðigreina og bóka um glæpi og refsingu. Áhugi hans á þessu eldfima viðfangsefni er sprottinn úr íslenskum veruleika. „Geirfinns- og Guðmundarmálin svokölluðu kveiktu blossann,“ segir hann, en þessi mál hafa bæði verið í umræðunni á Íslandi með stuttum hléum í hartnær fjörutíu ár. „Þessi mál byrjuðu þegar ég var unglingur og þjóðin var felmtri slegin. Myndirnar af sakborningum í blöðunum virtust staðfesta sektina og einhver ógn virtist liggja í loftinu.“
Helgi hóf að greina glæpi vísindalega í framhaldsnámi í Bandaríkjunum. „Hluti af skólastyrknum fólst í að kenna afbrotafræði og rannsóknarverkefnin í náminu plægðu jarðveginn. Fyrst kom rannsókn mín á bjórbanninu sáluga og síðar nálgaðist ég afbrot á Íslandi í alþjóðlegu samhengi.“
Þeir sem fást við að greina ástæður glæpa eins og Helgi rýna sífellt í samfélagið í eilífri leit sinni að hinu endanlega svari. Helgi er forvitinn að eðlisfari og segir að ekki sé allt sem sýnist þegar menn beini sjónum að samfélaginu. „Ég vil gjarnan sjá í gegnum þokuna sem stundum byrgir okkur sýn og afhjúpa veruleikann.“
Lífskjör virðast hafa mest áhrif á hvernig samfélög þróast með hliðsjón af glæpum „en einn helsti lærdómur afbrotafræðinnar er að eftir því sem bilið breikkar milli þjóðfélagshópa megi búast við alvarlegri ofbeldis- og auðgunarbrotum í kjölfarið. Þess vegna skiptir miklu að ekkimyndist of stór gjá milli ólíkra þjóðfélagshópa í samfélaginu.“
Helgi Gunnlaugsson
Afbrot og refsingar þjóna því mikilvæga hlutverki við að efla samstöðu í samfélaginu.
Helgi er í forsvari fyrir starfshóp fræðimanna sem tekur púlsinn á stöðu löggjafarinnar í fíkniefnamálum á Norðurlöndum og hvert stefni í þeim málaflokki. Hann vinnur líka að viðhorfsmælingum í samvinnu við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands en slíkar mælingar hefur hann ítrekað gert til að kanna viðhorf Íslendinga til glæpa og refsinga. „Nú skoða ég hvort afstaða Íslendinga gangi í berhögg við ríkjandi refsipólitík, t.d. hvort kaup á kynlífstengdri þjónustu eigi að vera refsiverð, hvort varsla og meðferð fíkniefna eigi heima innan refsilaga og hvort heimila eigi lögreglu að bera skotvopn. Það má alveg túlka það sem svo að ef lögreglan færi að bera skotvopn við dagleg skyldustörf væri það tákn um horfið sakleysi þjóðarinnar.“
Helgi segir að rannsóknir á þessu sviði sýni hversu breytileg mörkin milli afbrota og lög- hlýðni séu. „Það sem er afbrot í dag og fordæmt af samfélaginu er kannski löglegt á morgun og viðurkennd hegðun. Mikilvægt er að varpa ljósi á vandann og skerpa þekkingu okkar á afbrotum og viðbrögðum við þeim.“
Þótt Helgi sé á kafi í glæpum, ef þannig má að orði komast, í sínu daglega lífi getur hann ekki neitað sér um að hafa misindismenn sem afþreyingu. „Ég hef lesið nokkrar glæpasögur Arnaldar Indriðasonar og Grafarþögn er í uppáhaldi. Svo elska ég góðar glæpamyndir, til dæmis Dirty Harry myndirnar með Clint Eastwood. Áhugavert er hvernig bíómyndirnar endurspegla tíðarandann á hverjum tíma. Pirringur borgaranna á því hversu veikburða yfirvöld eru gagnvart afbrotavandanum birtist í hinum eitursvala lögreglumanni Harry sem fengið hefur nóg af allri linkindinni og hreinlega stútar öllum ljótu körlunum!“