Nýtt þverfræðilegt loftslagssetur í bígerð

Unnið er að því að setja á fót nýtt loftslagssetur hér á landi sem leiða mun saman ólíka hópa sem sinna rannsóknum í málaflokknum og um leið stuðla að öflugra samtali milli vísinda og samfélags um loftslagsmál. Þetta var meðal þess sem fram kom á fyrsta fundi nýrrar viðburðaraðar Háskóla Íslands, Loftslagsmál og rannsóknir, sem fram fór í Veröld – húsi Vigdísar föstudaginn 6. mars. Þar var einnig rætt um þekkingargöt tengd loftslagsbreytingum hér á landi og þörfina á að virkja ímyndunaraflið betur í baráttunni við ógnirnar sem fylgja þeim.

Markmið viðburðaraðarinnar nýju er að skapa vettvang fyrir upplýsta umræðu um loftslagsrannsóknir og hlutverk þeirra í stefnumótun og ákvarðanatöku. Sérstök áhersla verður lögð á samtal milli vísindafólks, stjórnsýslu, atvinnulífs og almennings í röðinni enda kalla viðbrögð við loftslagsbreytingum á samhent átak fólks alls staðar úr samfélaginu. 

„Til þess að ná árangri í baráttunni við neikvæðar afleiðingar þeirra þá þurfum við að tryggja markvissar rannsóknir, öflugan þekkingargrunn og gott samtal á milli vísinda og samfélags,“ sagði Silja Bára R. Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands, m.a. í ávarpi sínu í upphafi þessa fyrsta fundar sem var afar vel sóttur, bæði á stað og í streymi. Þá benti rektor á að ákvarðanir um viðbrögð við loftslagsbreytingum þyrftu að byggja á traustum, vísindalegum grunni og þar væru rannsóknir grundvallarforsenda.

Silja Bára R. Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands. MYND/Kristinn Ingvarsson

Loftslagssetur þvert á greinar og háskóla, stofnanir og fyrirtæki 

Í ávarpi sínu fjallaði Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra m.a. um forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum, en meðal þeirra eru endurheimt vistkerfa og votlendis, hraðari orkuskipti í samgöngum, loftslagsvænni landbúnaður og stuðningur við föngun losunar gróðurhúsalofttegunda.

Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. MYND/Kristinn Ingvarsson

Þá greindi hann frá því að í vikunni hefði verið gerður samningur við Sjálfbærnistofnun HÍ um að styðja við uppbyggingu þverfaglegs samstarfsvettvangs á sviði loftslagsrannsókna, nokkurs konar loftslagsseturs. „Ég er viss um að þessi stuðningur mun skapa tækifæri fyrir íslenskt vísinda- og fræðafólk þvert á greinar og háskóla, þvert á fyrirtæki og stofnanir, að koma saman, ræða og miðla stöðu þekkingar vegna loftslagsbreytinga,“ sagði ráðherra meðal annars.

Í kjölfar hans kom Hafdís Hanna Ægisdóttir, forstöðumaður Sjálfbærnistofnunar HÍ, og kynnti möguleg viðfangsefni hins nýja loftslagsseturs. Hún benti á að loftslagsbreytingar væru flókið viðfangsefni sem kallaði á þverfaglega nálgun til að rannsaka breytingar í náttúrunni og í mannlegu samfélagi. Þverfræðileg samvinna væri forsenda þess að við fengjum heildstæða mynd af þeim áskorunum sem fylgja loftslagsbreytingum og mögulegum lausnum við þeim.

Hún fagnaði því að gerður hefði verð gerður samningur við umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið um stuðning við stofnun setursins og sagði það geta eflt og samhæft rannsóknir, styrkt þverfaglegt samstarf og aukið miðlun vísindalegrar þekkingar sem væri sérstaklega mikilvægt nú á tímum upplýsingaóreiðu og falsfrétta.

Hafdís Hanna Ægisdóttir, forstöðumaður Sjálfbærnistofnunar HÍ. MYND/Kristinn Ingvarsson

Hafdís Hanna benti einnig á að Ísland væri á margan hátt einstakt rannsóknasvæði þar sem hægt væri að fylgjast með áhrifum loftslagsbreytinga á jökla, haf, lífríki og samfélag. „Ísland er líka einstakur staður til að skilja þessar breytingar. Hér er nefnilega öflugt rannsóknasamfélag í háskólum, hjá rannsóknastofnunum og sérfræðingum á ýmsum sviðum,“ sagði hún.

Árið 2025 það heitasta frá upphafi mælinga

Guðfinna Aðalgeirsdóttir, prófessor við Jarðvísindadeild HÍ, og Halldór Björnsson, fagstjóri veðurs og loftslags hjá Veðurstofu Íslands, voru meðal fyrirlesara en þau kynntu í erindi sínu nýjustu rannsóknir tengdar áhrifum loftslagsbreytinga hér á landi, þar á meðal á jökla, haf og veðurfar. Auk þess fóru þau yfir rannsóknaþörfina sem væri fyrir hendi í loftslagsmálum hér á landi. 

Guðfinna Aðalgeirsdóttir, prófessor við Jarðvísindadeild HÍ, fylgist hér með Halldóri Björnssyni, fagstjóra veðurs og loftslags hjá Veðurstofu Íslands, kynna niðurstöður rannsókna þeirra. MYND/Kristinn Ingvarsson

Vísuðu þau m.a. til skýrslu vísindanefndar um loftslagsbreytingar hér á landi frá árinu 2023 sem veitti yfirlit yfir stöðu þekkingar á loftslagsbreytingum á Íslandi og fóru yfir þær breytingar sem hefðu orðið síðan þá. Í erindi þeirra kom m.a. fram að árið 2025 hefði verið heitasta ár frá upphafi mælinga hér á landi, aftakaúrkoma væri að aukast hér á landi og að síðustu þrjú ár hefði vetrarafkoma jökla verið lítil og miklar sumarleysingar. Þegar horft væri aftur til síðustu aldamóta hefðu 15 metrar horfið af Vatnajökli sem heild og 25-30 metrar af Hofsjökli og Langjökli.

Þau Guðfinna og Halldór ræddu einnig hvar skortur væri á þekkingu og rannsóknum tengdum loftslagsbreytingum. Greina þyrfti betur áhrif loftslagsbreytinga á ýmsa eðlisþætti jarðar á Íslandi og staða þekkingar á kolefnishringrás á landi og jarðvegi Íslands væri ófullnægjandi. Þá þyrfti að greina betur áhrif loftslagsbreytinga á atvinnuvegi, heilsu og heilbrigðiskerfi og auka rannsóknir á áhrifum loftslagsbreytinga á náttúruvá og áhættumat.