Menntun á að móta framtíðina, ekki aðeins að mæta þörfum hennar

Silja Bára R. Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands, hvatti kandídata til að horfa til framtíðar af raunsæi en jafnframt með bjartsýni í ávarpi sínu við brautskráningu í Háskólabíói í dag þar sem 445 fengu afhent prófskírteini, bæði úr grunn- og framhaldsnámi.

Nemendur brautskráðust frá öllum fimm fræðasviðum Háskóla Íslands, 175 frá Félagsvísindasviði, 56 frá Heilbrigðisvísindasviði, 53 frá Hugvísindasviði, 85 frá Menntavísindasviði og 76 frá Verkfræði- og náttúruvísindasviði. 

Silja Bára lagði áherslu á það í ávarpi sínu, að þrátt fyrir óvissu og hraðar breytingar í heiminum væru tækifærin til áhrifa nær en margir ætluðu og að menntun væri ekki aðeins leið að starfi heldur einnig að persónulegum þroska og samfélagslegri ábyrgð.

„Við tímamót eins og þessi horfum við til framtíðar,“ sagði Silja Bára, „sum okkar eflaust full tilhlökkunar en önnur mögulega með kvíða í brjósti. Heimurinn sem þið stígið inn í er ekki einfaldur heldur einkennist hann af óvissu, óreiðu og átökum, að minnsta kosti birtist hann okkur þannig í heimsfréttunum. Það er mikilvægt að horfast í augu við þetta af raunsæi –  án þess að líta undan, en einnig án þess að örvænta — því heimurinn er ekki síður uppspretta óþrjótandi ævintýra og möguleika.“

Þögn, hugsun og heimurinn í framtíðinni

Þetta var í fyrsta sinn sem Silja Bára flutti ávarp við brautskráningu í Háskóla Íslands. Það var vel til fundið og skemmtilegt að hún skyldi við upphaf ávarpsins biðja kandídata um að ímynda sig sjálf í framtíðinni sem manneskjur fremur en að vera í ákveðnum hlutverkum í tilteknum störfum í atvinnulífinu. 

Háskóladagurinn árvissi er um aðra helgi og Silja Bára sagði í ræðunni að hún fengi gjarnan sömu spurninguna á þeim degi frá væntanlegum nemum: „Hvað get ég orðið ef ég fer í þetta nám?“ 

Háskólarektor sagði að þessi spurning væri einmitt merki um ábyrgð og eðlilega þörf fyrir að skilja tengsl menntunar og framtíðar.

Silja Bára benti hins vegar á að í heimi hraðra tæknibreytinga væri ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða störf yrðu til í framtíðinni og því væri enn mikilvægara að menntun styrkti einstaklinginn sjálfan. Hún lagði áherslu á að menntun opnaði ekki aðeins möguleika heldur stækkaði fólk sem manneskjur auk þess að veita fólki verkfæri til að skilja samfélagið betur og heiminn allan.

Tæknibreytingar kalla á breiða menntun og gagnrýna hugsun

Í ræðu sinni vék rektor HÍ einnig að umræðunni um aukna áherslu á STEM-greinar — stærðfræði, verkfræði, raunvísindi og tækni — og sagði að slíkt nám væri lykill að nýsköpun og sjálfbærri þróun og glímunni við áskoranir nútímans. „Annar stór vandi sem að okkur steðjar er aukin skautun og hnignun lýðræðis í heiminum. Þar gefur tæknin okkur ekki lausnirnar ein og sér, heldur þurfum við jafnframt að byggja á reynslu, skilningi á mannlegu samfélagi og menningu sem færir okkur í hendur áttavitann til að skilja hvað við eigum að gera og hvers vegna og í hvaða átt skal stefna. Við megum aldrei missa sjónar á því sem ræktar okkur sem manneskjur. Tæknin mótar vissulega framtíðina – en mennskan gefur henni inntak og merkingu. Hvorugt getur án hins verið,“ sagði rektor.

Hún vísaði til orða hagfræðingsins Mariana Mazzucato um mikilvægi fjölbreytts bakgrunns þeirra sem móta framtíðina og sagði að menntun ætti ekki eingöngu að mæta þörfum samfélagsins heldur einnig að móta samfélag framtíðarinnar okkur öllum til góðs.

Silja Bára lagði sérstaka áherslu á hlutverk háskóla í lýðræðisþróun og minnti á að lýðræði væri ekki sjálfgefið heldur lifandi ferli sem þyrfti stöðugt að rækta. Hún sagði að háskólar gegndu einmitt lykilhlutverki í að efla gagnrýna hugsun, skapandi frelsi og þekkingarsköpun og væru í fremstu varnarlínu gegn öllum ógnum við lýðræðið. „Hannah Arendt, einn áhrifamesti hugsuður tuttugustu aldar, orðaði þetta á eftirminnilegan hátt þegar hún sagði að námsárin væru það tímabil í lífi okkar þegar við stæðum frammi fyrir spurningunni hvort við elskuðum heiminn nægilega mikið til að vilja taka ábyrgð á honum – og hafa áhrif á hvernig hann þróast til framtíðar. Ef við öxlum þessa ábyrgð er ljóst að við þurfum að gera háskólunum kleift að sinna sínu þríþætta hlutverki, að rannsaka, mennta og miðla í þágu frelsandi þekkingar,“ sagði rektor.

Samtal áfram mikilvægt tæki til þekkingarsköpunar 

Gervigreind hefur verið eitt mest áberandi orð í allri umræðu síðustu misserin og rektor vék að þeim róttæku breytingum sem nú eru í gangi sem mótast af tilurð og þróun gervigreindar. 

Í umfjöllun um gervigreind og tæknibreytingar sagði rektor Háskóla Íslands að tæknin gæti einfaldað verkferla og opnað ný tækifæri, en á sama tíma gerði hún meiri kröfur til gagnrýninnar hugsunar, siðferðilegrar dómgreindar og mennsku. Samtal milli fólks með ólíkan bakgrunn væri áfram eitt mikilvægasta tækið til þekkingarsköpunar.

Í því samhengi vitnaði hún í orð Einars Stefánssonar, prófessors emeritus: „Vondar ákvarðanir eru teknar í einrúmi“ og hvatti kandídata til að halda áfram að ræða hugmyndir sínar, leita álits annarra og læra af mistökum.

Fjölbreytileiki þekkingar og ábyrgð á framtíðinni

Rektor sagði fjölbreytileika náms og rannsókna við Háskóla Íslands endurspegla einstakt hlutverk skólans sem þjóðháskóla og benti á ótrúlega fjölbreytt lokaverkefni nemenda sem dæmi um breiddina í háskólasamfélaginu.

Í lok ávarpsins þakkaði Silja Bára kandídötum samfylgdina á undanförnum árum og hvatti þá til að bera ábyrgð á samfélaginu í framtíðinni. Hún sagði prófskírteinið vera bæði lykil að nýjum tækifærum og tákn umbreytingar sem gerði þau fær um að hafa jákvæð áhrif á heiminn.

„Gangið héðan út, ekki aðeins með prófskírteini ykkar í höndunum, heldur með trú á að þið getið haft áhrif á heiminn. Hann verður aldrei betri en fólkið sem velur að taka ábyrgð á honum — og nú er það ykkar hlutverk.“