Ávarp rektors við brautskráningu kandídata 20. febrúar 2026

Hér að neðan er að finna ávarp Silju Báru R. Ómarsdóttur, rektors Háskóla Íslands, við brautskráningu kandídata í Háskólabíói föstudaginn 20. febrúar 2026

„Fyrrverandi rektorar, aðstoðarrektorar, forsetar fræðasviða, deildarforsetar, starfsfólk Háskóla Íslands, góðir gestir nær og fjær – en umfram allt: kæru kandídatar, innilega til hamingju með daginn og árangurinn!

Áður en lengra er haldið langar mig að biðja ykkur um að gera með mér einn óvenjulegan en mjög einfaldan hlut: Lokið augunum, dragið andann djúpt, og ímyndið ykkur sjálf ykkur eftir nokkur ár. Ekki endilega í ákveðnu starfi, hlutverki eða með ákveðinn titil, heldur sem manneskjur í þessum heimi. Með hvaða fólki ertu? Hvað skiptir þig máli? Hvað getur þú lagt til málanna? ... Takk fyrir! Nú erum við öll á sama stað – góðum stað til að byrja á.

Við tímamót eins og þessi horfum við til framtíðar, sum okkar full tilhlökkunar en önnur kannski með kvíða í brjósti. Heimurinn sem þið stígið inn í er ekki einfaldur heldur einkennist hann af óvissu, óreiðu og átökum, að minnsta kosti birtist hann okkur þannig í heimsfréttunum. 
Það er mikilvægt að horfast í augu við þetta af raunsæi – án þess að líta undan, en einnig án þess að örvænta því heimurinn er ekki síður uppspretta óþrjótandi ævintýra og möguleika.

Tækifærin til að hafa áhrif til góðs eru nær okkur en við höldum og sérhvert ferðalag hefst á einu skrefi. Og þið leggið sannarlega ekki af stað tómhent út í lífið því prófgráða ykkar frá Háskóla Íslands á eftir að reynast ykkur lykill að frekara námi og fjölbreyttum atvinnutækifærum – og um leið og námið hefur veitt ykkur dýpri skilningi á ykkur sjálfum, samfélaginu og heiminum öllum. 

Þegar ég hitti framhaldsskólanema á hinum árlega Háskóladegi fæ ég gjarnan sömu spurninguna: „Hvað get ég orðið ef ég fer í þetta nám?“ Mörg ykkar sem eruð hér saman komin í dag til að fagna námslokum hafið nú þegar ráðið ykkur í spennandi starf og önnur hyggja á frekara nám. En eflaust eru í ykkar hópi líka einhver sem hafa ekki afráðið næstu skref. Spurningin „hvað get ég orðið“ er alls ekki yfirborðskennd heldur er hún til marks um ábyrgð. Flest viljum við vita hvort menntun okkar borgi sig, hvort hún opni nýjar dyr og leiði okkur áfram – og þá er nærtækt að tengja markmið menntunar við tiltekin störf eða atvinnutækifæri. En það er ekki aðeins námsferillinn og prófgráðan sem skipta máli, heldur er ekki síður mikilvægt að vera vakandi fyrir þeim tækifærum sem gefast – og leiða okkur oft á óvæntar slóðir.

Góðir gestir. Í heimi sífellt örari samfélagsbreytinga og tækninýjunga vitum við hreinlega ekki hvaða störf verða til í framtíðinni. En þá er líka enn mikilvægara að hafa hugfast að menntun snýst ekki síst um að vaxa sem manneskja – sem er eitthvað sem enginn getur tekið frá ykkur. Því menntun opnar ekki bara möguleika – hún þroskar okkur og stækkar sem manneskjur. Menntun er vissulega ekki ætíð örugg leið að starfi, en hún er alltaf leið að stærri framtíð. Hún snýst nefnilega ekki bara um hvað þú verður – heldur hver þú verður.

Ég trúi því að þrautseigjan sem þið hafið öðlast í námi ykkar við Háskóla Íslands fylgi ykkur um ókomna tíð, að tengslin sem þið mynduðuð við samnemendur ykkar vari ævina á enda og að þið varðveitið hæfileikann til að hugsa gagnrýnið og setja hlutina í víðara samhengi. Ekki síður er ég þess fullviss að þið hafið sótt tíma hjá eftirminnilegum kennurum sem hafa mótað ykkur, miðlað ykkur dýrmætri þekkingu og gefið ykkur tækifæri til að þroskast og dafna. 

Um þessar mundir er mikið rætt um nauðsynlegar breytingar á menntakerfum á öllum stigum, bæði hér heima og á alþjóðavettvangi. Hvert er markmið menntunar og hverjum á hún að þjóna? Skilaboðin frá stjórnvöldum eru nokkuð skýr: Það þarf ekki síst að efla menntun í svokölluðum STEM-greinum, þ.e. greinum á borð við stærðfræði, verkfræði, raunvísindi og tækni, og það er óumdeilt að íslensk ungmenni skila sér í minna mæli í slíkt nám en jafnaldrar þeirra í nágrannalöndum okkar. 

STEM-greinar eru lykill að margvíslegri nýsköpun, samkeppnishæfni og sjálfbærri framtíð okkar allra. Án slíkrar menntunar verður erfitt að takast á við stærstu áskoranir samtímans – allt frá loftslagsbreytingum til tækninýjunga og gervigreindar. Mörg ykkar sem sitjið hér í salnum og hafið lokið prófgráðu á þessu sviði hafið fengið í hendur dýrmætt verkfæri til að breyta heiminum. En annar stór vandi sem að okkur steðjar er aukin skautun og hnignun lýðræðis í heiminum. Þar gefur tæknin okkur ekki lausnirnar ein og sér, heldur þurfum við jafnframt að byggja á reynslu, skilningi á mannlegu samfélagi og menningu sem færir okkur í hendur áttavitann til að skilja hvað við eigum að gera og hvers vegna og í hvaða átt skal stefna. Við megum aldrei missa sjónar á því sem ræktar okkur sem manneskjur. Tæknin mótar vissulega framtíðina – en mennskan gefur henni inntak og merkingu. Hvorugt getur án hins verið. 

Góðir áheyrendur. Hvernig samfélag viljum við byggja upp með menntun okkar? Fyrir skömmu hélt Mariana Mazzucato, prófessor við University College London, ávarp hér í Reykjavík á ráðstefnu í tengslum við mótun atvinnustefnu stjórnvalda og benti hún þar á mikilvægi þess að þau sem móta framtíðina hafi fjölbreyttan bakgrunn – séu litríkur hópur fólks með ólíka þekkingu, menntun, reynslu og sýn. Þetta er brýnt vegna þess að framtíð samfélagsins ræðst ekki bara af verkfærunum sem við þróum heldur ekki síður af því hvernig við nýtum þau. Menntun á ekki eingöngu að mæta þörfum samfélagsins, heldur á hún að móta samfélag framtíðarinnar okkur öllum til góðs.

Menntaheimspekingurinn Gert Biesta hefur snúið spurningunni um markmið menntunar á hvolf. Í stað þess að spyrja hvernig skóla samfélög þurfi á að halda spyr hann: hvernig samfélög þurfa skólar?

Þetta er róttæk spurning sem minnir okkur á að menntun er ekki neysluvara heldur raunveruleg undirstaða þess að samfélög geti þróast í farsæla átt. Háskóli Íslands þarf á samfélagi að halda sem styður við fjölbreytta menntun, samfélagi sem þolir ekki bara gagnrýni heldur þarfnast hennar, fagnar nýjum hugmyndum, er opið fyrir ólíkum sjónarhornum og hvetur til uppbyggilegra og ögrandi skoðanaskipta. Og þið sem hafið lagt á ykkur að leita nýrrar þekkingar leikið lykilhlutverk í að byggja upp slíkt samfélag til framtíðar. 

Lýðræði er forsenda þess að fólk hafi rödd og áhrif – og jafnframt eitt mikilvægasta öryggisnet samfélagsins. Háskólar eru elstu stofnanir samfélagsins sem enn eru við lýði og þeir hafa frá upphafi staðið í fremstu framlínu lýðræðisins með því að helga sig leitinni að nýrri þekkingu og ástunda gagnrýna hugsun. Í aðdraganda síðustu heimsstyrjaldar árið 1939 – á tímum mikilla alþjóðlegra umbrota og vaxandi ógnar við frið og lýðræði – benti menntaheimspekingurinn John Dewey á að lýðræði er ekki eitthvað sem við göngum að sem gefnu, heldur er það lifandi, brothætt og skapandi ferli sem við þurfum stöðugt að rækta og næra í sameiningu.

Lýðræði er ferli sem krefst þess að fólk sé tilbúið að ræða saman, þvert á einstakar skoðanir og hagsmuni, í leit að nýjum leiðum og fjölbreyttum úrlausnum. Í því samhengi gegna háskólar lykilhlutverki og standa í fremstu varnarlínu gegn hvers kyns ógnum við lýðræðið. Hvergi annars staðar eru betri tækifæri til að þroska gagnrýna hugsun og meðvitaða borgaralega ábyrgð. Hannah Arendt, einn áhrifamesti hugsuður tuttugustu aldar, orðaði þetta á eftirminnilegan hátt þegar hún sagði að námsárin væru það tímabil í lífi okkar þegar við stæðum frammi fyrir spurningunni hvort við elskuðum heiminn nægilega mikið til að vilja taka ábyrgð á honum – og hafa áhrif á hvernig hann þróast til framtíðar. Ef við öxlum þessa ábyrgð er ljóst að við þurfum að gera háskólunum kleift að sinna sínu þríþætta hlutverki, að rannsaka, mennta og miðla í þágu frelsandi þekkingar.

Kæru kandídatar. Vegir þekkingarleitarinnar eru órannsakanlegir og enginn veit hvað það er sem kveikir áhuga nemenda á að leggja stund á heimspeki frekar en tölvunarfræði, sjúkraþjálfun frekar en félagsfræði, þroskaþjálfun frekar en stjörnufræði. Það fer ekki á milli mála þegar litið er inn á Skemmuna, vef Landsbókasafns Íslands – háskólabókasafns þar sem lokaritgerðir nemenda eru varðveittar, hversu fjölbreytt lokaverkefni ykkar eru, kæru kandídatar. Þar má til dæmis finna rannsóknir á vímuefnanotkun eldri einstaklinga sem leituðu á bráðamóttöku Landspítala, á reynslu og viðhorfum hönnunar- og smíðakennara til áhugahvatar grunnskólanemenda, innihaldsgreiningu á truflunum í leiðtogaumræðum fyrir alþingiskosningarnar árið 2024, rannsókn á kastþjörkum (orð sem ég lærði í þessari viku!) fyrir fiskeldi; og greiningu á Sæmundi fróða sem sögulegri persónu og birtingarmynd hans í þjóðsögum. Í þessum dæmum sem valin eru af handahófi birtist sú ótrúlega dýpt og breidd sem einkennir háskólasamfélagið okkar – forvitni, hugmyndaauðgi og vilji til að skilja heiminn frá óendanlega fjölbreyttum sjónarhornum. Hugsið ykkur þann óbeislaða kraft sem hér er á ferð! Hann endurspeglar einmitt það einstaka hlutverk sem Háskóli Íslands gegnir í íslensku samfélagi sem þjóðskóli. Við höfum haft það að leiðarljósi að skapa aðgengi að fjölbreyttu námi með því að laga okkur að síbreytilegum þörfum samfélags og atvinnulífs – þar sem áhugi nemenda sjálfra hefur ætíð lykiláhrif á framþróun námsframboðs.

Þetta skiptir máli á tímum þar sem samfélagsmiðlar og algrím beina okkur sífellt oftar inn í bergmálshella, þar sem við mætum fyrst og fremst fyrirfram skoðunum okkar sjálfra. Á sama tíma er magn upplýsinga sem að okkur steðja meira en nokkru sinni fyrr, en samhengi, merking og dýpt fylgja ekki alltaf með.

Gervigreindin opnar fyrir ótrúleg tækifæri. Hún getur einfaldað verklag, sparað tíma og hjálpað okkur að finna svör hraðar en áður var hægt að ímynda sér. En þessi þróun gerir jafnframt meiri kröfur en nokkru sinni fyrr til þess að við eflum mennsku okkar og viðnámsþrótt með því að beita heilbrigðri skynsemi, gagnrýninni hugsun og siðferðilegri dómgreind – að við hegðum okkur sem upplýstar og ábyrgar mannverur. Þetta eru allt eiginleikar sem vélvitið býr ekki yfir eitt og sér.

Í flóknum og síbreytilegum heimi tækninýjunga og gervigreindar er samtalið sem við eigum við annað fólk, ekki síst fólk sem er ólíkt okkur sjálfum, eitt það mikilvægasta sem við gerum til að skapa, miðla og þróa þekkingu, heiminum og sjálfum okkur til heilla. Við skiptumst á hugmyndum, lærum af fólki sem hefur annan bakgrunn en við sjálf, getum rætt um flókin mál og séð þau frá nýju sjónarhorni og með augum annarra. Samfélagið í háskólanum býður kjöraðastæður til að gera þetta. „Vondar ákvarðanir eru teknar í einrúmi“ sagði Einar Stefánsson, prófessor emeritus í augnlæknisfræði og einn virkasti frumkvöðull sem hefur starfað við HÍ, í kveðjuhófi samstarfsmanns hans Þorsteins Loftssonar, lyfjafræðings sl. haust. Ég bið ykkur að hafa þessi orð í huga og muna að í Háskóla Íslands hafið þið fengið æfingu í að bera hugmyndir ykkar á torg, fá við þeim viðbrögð jafningja og vonandi lært að taka góðar ákvarðanir á grundvelli samtalsins. Það þarf hugrekki til að setja fram þekkingu sína og afstöðu, gera mistök og enn meiri kjark til að læra af þeim. Hikið ekki við að stíga fram, prófa ykkur áfram og leita álits annarra – þannig náum við að næra lýðræðið og samfélagið á skapandi hátt eins og Dewey lagði til.

Kæru kandídatar. Brautskráning frá háskóla eru merk tímamót og einstök að því leyti hve margir samfagna þeim með okkur. Fyrir hönd alls starfsfólks Háskóla Íslands vil ég þakka ykkur samfylgdina á undanförnum árum. Við trúum því og treystum að þið, kandídatar góðir, hugsið til baka til námsáranna með hlýhug og stolti. Auðvitað hefur námið verið krefjandi og andvökustundirnar örugglega margar, en uppskeran er sannarlega rík og góð. 

Það eru forréttindi að fá að ávarpa svo glæstan hóp menntafólks á öllum aldri – því eitt dýrmætasta einkenni Háskóla Íslands er einmitt fjölbreytileiki nemendanna sem hér stunda nám. Þið hafið lagt grunn að framtíð ykkar með áralangri þekkingarleit sem krafðist sjálfsaga og seiglu.
Prófskírteinið sem þið takið við í dag er lykill að nýjum tækifærum, bæði hér heima og um allan heim. En það er líka tákn umbreytingar – vitnisburður um þann þroska og þá reynslu sem gerir ykkur kleift að hafa jákvæð áhrif á mannlífið og samfélagið.
Í dag er jafnframt ástæða til að þakka þeim sem hafa stutt ykkur á leiðinni – fjölskyldu, vinum, kennurum og samstarfsfólki – því árangur í námi er sjaldan vegferð eins einstaklings, heldur samvinna margra.

Háskóli Íslands kveður ykkur nú með stolti og þeirri von að tengslin rofni aldrei. Megi þekkingin sem þið hafið aflað ykkur verða ykkur leiðarljós og gefa ykkur kjark til nýrra verkefna. Höfum hugfast að framtíðin bíður ekki – hún verður til í því sem þið gerið næst. Gangið héðan út, ekki aðeins með prófskírteini ykkar í höndunum, heldur með óbilandi trú á að þið getið haft góð áhrif á heiminn. Hann verður aldrei betri en fólkið sem velur að taka ábyrgð á honum – og nú er það ykkar hlutverk.

Til hamingju.“