Bakslag í jafnrétti – birtingarmyndir í skólakerfinu
Hátt í 120 manns mættu á stað og í streymi málþingsins, Bakslag í jafnrétti: Birtingarmyndir í skólakerfinu, sem fór fram mánudaginn 4. maí í Hátíðarsal Aðalbyggingar HÍ. Málþingið er hluti af fyrirlestraröð Menntavísindasviðs HÍ, Efst á baugi og var unnin í samstarfi við fræðafólk Deildar menntunar og margbreytileika og Deildar faggreinakennslu við Menntavísindasvið HÍ.
Að undanförnu hefur svokallað „bakslag“ borið á góma í umræðu um jafnréttismál. Í sinni einföldustu mynd birtist það í fjölmiðlum, poppmenningu, stjórnmálum og markaðssetningu sem kerfislægar orðræður. Þar er sá árangur sem náðst hefur varðandi kynjajafnrétti, réttindi hinsegin fólks, fólks af erlendum uppruna og fleiri samfélagshópa gerður tortryggilegur. Sérfræðingar á Menntavísindasviði ræddu birtingarmyndir bakslagsins innan skólakerfisins út frá ólíkum breytum. Kolbrún Þ. Pálsdóttir, forseti Menntavísindasviðs ávarpaði málþingið í upphafi.
Norræna menntahefðin í uppnámi
Berglind Rós Magnúsdóttir, prófessor í menntunarfræðum við HÍ, sem jafnframt var fundarstjóri flutti erindið, Norræna menntahefðin í uppnámi: Bakslag í menntakerfum. Í erindi sínu tók hún saman sögulegt samhengi norræna menntamódelsins, sem falið hefur í sér að vera gjaldfrjálst, opinbert og samþætt grunnskólakerfi með áherslu á inngildingu, lýðræði og kynjajafnrétti óháð búsetu, stétt og uppruna.
„Frá árinu 2000 hafa alþjóðlegar stefnubreytingar ógnað grunnstoðum norræna módelsins. Fyrir vikið hefur jöfnuður, félagslegt réttlæti og fagleg sjálfsmynd kennara veikst. Getum við enn talað um norræna módelið? Helstu birtingarmyndir bakslagsins eru andóf gegn kynjafræði-/kynfræðslu og hinsegin kennslu, niðurskurður á jafnréttisverkefnum, pólitísk afskipti af námskrám, bann við hugtökum eins og kynferði (e. gender), margbreytileika (e. diversity) og inngildingu (e. inclusion), aukin gagnrýni og eftirlit með kennurum og aukin aðgreining innflytjenda í hverfum og skólum,” segir Berglind Rós. Í máli Berglindar Rósar kom jafnframt fram að samkvæmt úttekt Align (Advancing Learning and Innovation on Gender Norms) eru til vel fjármögnuð aðþjóðleg net sem vinna gegn kynjajafnrétti og hinsegin fræðslu í skólum. Kennarar sem vinni með jafnrétti, kynjafræði og fjölmenningu upplifi aukna pólitíska gagnrýni, eftirlit með kennsluefni, ásakanir um pólitískan áróður og aukna sjálfsritskoðun. Menntakerfið sjálft væri eitt mikilvægasta skotmark þeirra sem keyra áfram bakslagið.
PISA, Drengjaskýrslan og „drengjaorðræða“
Í erindi sínu Evrópumethafi í kynjaójafnrétti? Af drengjum og öðrum nemendum í skólakerfinu fjölluðu Katrín Ólafsdóttir, lektor og Íris Ellenberger, prófessor, báðar við Menntavísindasvið um opinbera umræðu og stefnumótun varðandi drengi í kjölfar PISA niðurstaða 2022 hér á landi. Þær fjölluðu sérstaklega um hina svokölluðu „Drengjaskýrslu“ um stöðu drengja í skólakerfinu sem birtist í júní 2024 og „drengjaorðræðuna“ sem skapaðist í kjölfar hennar. Katrín og Íris fjölluðu um niðurstöður PISA 2022 sem umbreytandi atburð sem varð kveikjan að því að krísa menntakerfisins var endurskilgreind sem krísa millistéttardrengja í opinberri umræðu. Jafnvel þrátt fyrir að skýrslan sjálf segði annað. „Drengjaskýrslan“ innsiglaði svo hugmyndina um að drengir væri sá hópur sem mest hallaði á í skólakerfinu með því að höfða til ótta um framtíð Íslands. Samt sem áður sýndu niðurstöður PISA að drengir stæðu í raun mun sterkari fótum innan skólanna en stúlkur, hinsegin ungmenni og börn af erlendum uppruna. Í kjölfarið fór fjölmiðlaumræðan um íslenskt skólakerfi að snúast um stöðu drengja í kerfinu á kostnað dýpri greiningar á kerfislægum vanda þess, m.a. gagnvart hinsegin börnum, börnum af erlendum uppruna sem og stúlkum. Rannsakendur vöruðu við því að slíkar skýrslur og próf skapi tilfinningalegt réttlæti fyrir þrýsting á einstaklingsmiðaðar „lausnir“ sem gagnist einsleitum hópum, fremur en kerfislegum umbótum sem gagnist þvert á hópa.
Kynþáttafordómar í skólakerfinu
Í erindi sínu, In a cycle of racial progress and institutional resistance fjallaði Elisabeth B. Lay, doktorsnemi um kynþáttahyggju og marglaga birtingarmyndir kynþáttafordóma í skólastofum. Í máli hennar koma fram að íslenska menntakerfið væri fast í spennu á milli framfara hvað varðar minnkandi kynþáttafordóma og stofnanalegrar mótstöðu. Í erindinu benti hún á þróaðri rannsóknir á kynþáttum á öðrum Norðurlöndum þar sem kynþáttafordómar birtast á mismunandi stigum: einstaklings-, milliliðamiðaður, stofnanalegur, kerfislegur og innbyggður í kerfi (e. epistemic racism). Þrátt fyrir að Ísland hafi sterkar jafnréttis- og inngildingarstefnur hafi aukin margbreytni gert kynþáttafordóma sýnilegri í skólum og samfélagi. Dæmi úr viðtölum rannsóknar hennar sýna að innflytjendur mæti kerfislægum hindrunum, skólar væru oft illa búnir til að takast á við birtingarmyndir rasisma, foreldrar þurfi að kenna börnum að „verja sig“ og margir upplifi engin viðbrögð frá skólayfirvöldum. Lay varaði jafnframt við því að vaxandi andstaða við innflytjendur, ásamt útbreiddri trú á að „rasismi er ekki til“ í menntakerfinu, skapi brothætt skilyrði fyrir lýðræði, inngildingu og jafnrétti. Samkvæmt Lay skipa framfarir í tungumálastuðningi, fjölmenningarhæfni, móttökuáætlunum og aðlögunarstefnum mestu máli. Takast verði beint á við rasisma ef íslenskir skólar eigi að verða raunverulega inngildandi.
Kyn og samfélagsmiðlar - áhrif á ungt fólk
Þórður Kristinsson, doktorsnemi fjallaði ítarlega um hvernig samfélagsmiðlar móta hugmyndir ungs fólks um karlmennsku og kvenleika en hann hefur greint tvo meginstrauma. Samkvæmt Þórði eru stelpur frekar á Instagram og TikTok þar sem svokölluð „soft girl“-, fagurfræðileg og húsmæðrakennd hugmyndafræði sé ráðandi hvað varðar sjálfsímynd og útlitsstýringu. Hins vegar virðist strákar fremur vera á TikTok og YouTube þar sem svokölluð „alpha/sigma/stoísk“ karlmennska sé ráðandi, ýti undir líkams- og andlegan styrk auk þess sem ákveðnir áhrifavaldar (Andrew Tate o.fl.) ýti undir og hvetji til að tileinka sér hatur, kvenfyrirlitningu, xenófóbíu og svo framvegis. Þórður ítrekaði að samfélagsmiðlar væru ekki hlutlaus vettvangur heldur móti hugmyndir um kvenleika og karlmennsku. Þar dafni ýktar og íhaldssamar hugmyndir um kvenleika og karlmennsku og að þörf væri á að samþætta kynjasjónarmið í miðlalæsi og fræðslu.
Silja Bára Ómarsdóttir, rektor Háskóla Íslands flutti lokaávarp þar sem hún þakkaði fyrirlesurum fyrir innihaldsrík og spennandi erindi, lagði áherslu á mikilvægi rannsókna á sviðinu og þakkaði fyrir framtakið. Fyrir tuttugu árum var verið að rannsaka drengjaorðræðuna og hér erum við í dag með nýlega drengjaskýrslu, sem er endurómur af þessu samtali sem við vorum að eiga þá. „Þetta bakslag er að verða svolítið gamalt og ég velti fyrir mér hvenær við hættum að tala um bakslag og förum að tala um kyrrstöðu? Eða heldur þetta áfram að versna þegar fram líða stundir? Við þurfum að standa saman og verja hvert annað, verja kennslu og menntun og skapa rými fyrir börn og ungmenni sem eru jaðarsett í skólum.“
Nánar um fyrirlestraröð Menntavísindasviðs EFST Á BAUGI
Viðburðurinn var í beinu streymi og nálgast má upptöku hér
