Frumsýnir heimildarmynd um óeirðirnar við inngöngu Íslands í NATO

„Þessi heimildarmynd er ekki aðeins vitnisburður um þá atburði sem áttu sér stað í marsmánuði 1949. Myndefnið sem hún byggir á má tengja við ákveðinn vendipunkt í íslenskri kvikmyndasögu,“ Guðmundur Atli Hlynsson, meistaranemi í menningarmiðlun við HÍ, sem frumsýnir nýja heimildarmynd, 1949, í Bíó Paradís laugardaginn 11. apríl kl. 15-16. Þar er fjallað um óeirðirnar á Austurvelli 30. mars 1949 þegar tillaga um stofnaðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu var samþykkt á Alþingi. Frítt er inn á viðburðinn þar sem jafnframt verður boðið upp á pallborðsumræður um aðild Íslands að NATO þá og nú.

Heimildarmyndin er lokaverkefni Guðmundar Atla í meistaranáminu og er samstarfsverkefni með Kvikmyndasafni Íslands. Myndin byggist enda að sögn Guðmundar Atla á stórkostlegu myndefni frá 30. mars 1949 eftir frumkvöðla í íslenskri kvikmyndagerð sem varðveitt er á Kvikmyndasafninu.

Myndefnið segir aðra sögu en bækur og  blöð

„Þegar ég byrjaði að vinna að heimildarmynd um óeirðirnar á Austurvelli 30. mars 1949 varð mér fljótlega ljóst að það væri erfitt að nálgast viðfangsefnið svo allir taki mína túlkun í sátt. Í fyrstu reyndi ég að mála tvær myndir, eina frá sjónarhorni mótmælenda og aðra frá sjónarhorni stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar. Eftir því sem ég kynntist myndefninu betur áttaði ég mig á að myndefnið hefur sína eigin sögu að segja og aðra en þá sem er að finna í bókum og blöðum. Ég hef lagt mig allan fram við að færa áhorfendum hana óspillta,“ segir Guðmundur Atli, sem er leikstjóri myndarinnar og mun kynna hana stuttlega fyrir frumsýningu.

Heimildarmyndin 1949 geymir einstakar myndir frá óeirðunum á Austurvelli 30. mars 1949.

Guðmundur Atli, sem starfar sem fréttamaður á fréttastofu Ríkisútvarpsins, segist hafa sérstakan áhuga á samtímasögu Íslendinga og hvernig hún birtist í ólíkum heimildum. Hann hefur áður gert heimildarmyndina Matarboð sem var eins konar gluggi í tvö matarboð á vetrarmánuðum 2024. Þá hefur hann komið að framleiðslu fjölda kvikmynda- og sjónvarpsþáttaraða í ýmsum hlutverkum.

Hér tekst hann á við einn stærsta atburð 20. aldarinnar á Íslandi en lengi hefur verið deilt um hvað gerðist þennan örlagaríka dag og hverjir beri ábyrgð á átökum sem urðu á Austurvelli. „Í heimildarmyndinni 1949 er ekki tekin afstaða til þess. Í staðinn er áhorfendum gefið tækifæri til að upplifa hvernig það hefði verið að vera á Austurvelli á þessum örlagaríka degi“ segir Guðmundur Atli.

Mest kvikmyndaða augnablik Íslandssögunnar fram að þessu

Sérstaða atburðarins felst ekki aðeins í þeim miklu átökum sem áttu sér stað á Austurvelli þennan dag heldur einnig myndefninu sem til er frá þeim. „Sjálfur hef ég hef tekið upp á því að kalla óeirðirnar 1949 hið mest kvikmyndaða augnablik Íslandssögunnar fram að þessu. Í kvikmyndinni er til dæmis myndefni frá þeim Kjartani Helgasyni, Kjartani Ó. Bjarnasyni og Sigurði G. Norðdahl sem hefur verið skannað inn af sérfræðingum á Kvikmyndasafni Íslands sem eiga mikið lof skilið fyrir sitt starf,“ segir Guðmundur Atli en í myndinni hljómar einnig tónlist eftir Magnús Jóhann. „Samankomið skapa mynd, hljóð og tónlist sannkallaða kvikmyndaupplifun.“

Til þess að rýna frekar í atburðarásina, aðdraganda hennar og eftirmála inngöngunnar í NATO býður Guðmundur Atli jafnframt upp á pallborðsumræður eftir frumsýninguna. Þátttakendur í pallborðinu eru með helstu sérfræðingum þjóðarinnar í þessari sögu og þýðingu NATO. Það eru Albert Jónsson, fyrrverandi sendiherra og sérfræðingur í öryggis- og utanríkismálum, Rósa Magnúsdóttir, prófessor í sagnfræði við HÍ, og Stefán Pálsson sagnfræðingur. Guðmundur Atli stýrir sjálfur pallborðinu. „Það má segja að heimildarmyndin, 1949 og pallborðið myndi þannig eina heild. Þessa heild verður aðeins hægt að upplifa einu sinni, núna í apríl,“ segir Guðmundur Atli.

Sem fyrr segir er aðgangur að frumsýningunni ókeypis og er hún öllum opin.