Ný kenning um túlkun skynveruleikans

-    Vitund okkar um skynheiminn mótast af samhengi í tíma og rúmi

Skynjun mannsins hefur lengi verið rannsökuð eins og hún væri samansafn kyrrstæðra ljósmynda. Eins og hugurinn taki mynd, greini hana, leggi hana frá sér — taki svo næstu og leggi myndirnar svo saman. Í nýrri grein í hinu virta tímariti Nature Reviews Psychology er kallað eftir grundvallarbreytingu á því hvernig við ættum að hugsa um skynjun og hugarstarf og hvernig vísindamenn ættu að rannsaka þessi ferli. Höfundarnir, Árni Kristjánsson, prófessor í sálfræði við Háskóla Íslands, og David Pascucci, dósent við Háskólann í Lausanne í Sviss, halda því fram að skynjun sé alls ekki röð einangraðra augnablika, líkt og um sé að ræða stakar ljósmyndir sem raðast síðan saman, heldur stöðugt, samofið ferli.

Samkvæmt þessari nálgun erum við ekki að horfa á stakar ljósmyndir heldur á kvikmynd og túlkun okkar á hverju augnabliki ræðst af því sem við höfum áður séð og reynt og einnig því sem við búumst við að muni gerast.

Óvænt líkindi við lag eftir Magnús Eiríksson

„Í rúmi og tíma, ég vætla fram sem dropi vatns, í hinu grugguga fljóti alls sem er,“ orti gítarleikarinn og tónskáldið Magnús Eiríksson á fyrstu breiðskífu Mannakorna.

Auðvitað var Magnús Eiríksson ekki að yrkja um taugavísindi en hann lýsti samt sömu grundvallarafstöðu og vísindamennirnir hafa í háskerpu í þessari nýju rannsókn sinni: Við stöndum ekki utan við veruleikann og mælum hann heldur erum innan hans. Við erum hluti af flæði sem við sjáum aldrei í heild.

Magnús Eiríksson og KK.

Ef rýnt er í þetta stutta ljóð Magnúsar Eiríkssonar er ekki flókið að lesa úr því ákveðna sýn: Þótt veröldin blasi við okkur og streymi áfram í rúmi og tíma sjáum við á hverju andartaki aðeins brotakennd mynstur úr heildinni sem við sjálf tilheyrum. Þetta er nokkuð áþekkt því sem kemur fram í kenningum Árna og Pascucci.

Veruleikinn er ekki mældur eins og vatnsdropi á vog. Við skynjum enda ekki heiminn í stökum dropum heldur í flæði — í samhengi, í rúmi og í tíma. Skynjun okkar vætlar fram og þess vegna er hún ekki kyrrmynd. Hún er straumur, eins og í gruggugu fljóti. Ef við erum dropar í gruggugu vatni þá erum við ekki að mæla fljótið. Við erum sjálft fljótið.

Árni Kristjánsson, prófessor í sálfræði við Háskóla Íslands.

Nýr fræðilegur rammi um skynjun og hugsun

Í greininni í Nature Reviews Psychology kynna þeir Árni og Pascucci hugtakið spatiotemporal routines — sem kalla má rúm- og tímaháðar hugarvenjur. Hugtakið lýsir því hvernig heilinn nýtir fyrri reynslu, mynstur í umhverfinu og reglufestu og fyrirsjáanleika í tíma og rúmi til að túlka það sem við sjáum og heyrum og blandar því saman við forspá um hvað sé líklegt að gerist í framtíðinni.

Höfundarnir gagnrýna rannsóknaaðferðir sem hafa verið ráðandi í sálfræði og taugavísindum þar sem áreiti eru oft einangruð og sýnd í stuttum, handahófskenndum lotum utan við samhengi í tíma og rúmi. Markmið slíkra tilrauna er að einangra einstaka hluta skynferlisins. En slík nálgun leiðir að þeirra mati til þess sem þeir kalla tómarúmsvandann (e. the vacuum problem) — að skynjun sé rannsökuð í eins konar tómarúmi þar sem samhengið, sem er forsenda raunverulegrar skynjunar, er hreinlega fjarlægt.

„Við setjum fram nýjan ramma um það hvernig heilinn vinnur úr upplýsingum og hvernig skynjun og hugsun mótast — ekki sem stök augnablik, heldur sem stöðug ferli,“ segir Árni.

„Í stað þess að líta á skynjun sem röð einangraðra áreita meinum við að hún sé samofið, lifandi ferli sem byggist á samhengi, fyrri reynslu og stöðugri forspá um hvers sé að vænta. Kenningin felur ekki aðeins í sér nýjar hugmyndir um skynjun og hugsun, heldur einnig um það hvernig þessi ferli geta farið úr skorðum.“

Með því að draga saman rannsóknir á sjón, athygli, minni og ákvarðanatöku sýna Pascucci og Árni að heilinn vinni stöðugt með tölfræðileg mynstur í umhverfinu, bæði í tíma og rúmi. Hann læri hvað sé líklegt, hvað breytist hratt eða hægt, og noti þessa þekkingu til að túlka ný áreiti og smíða ímynd af heiminum. Sama á við hvort um er að ræða hluti í rými, atburði í tíma eða flóknari atburðarásir þar sem upplýsingar sem berast síðar geti jafnvel breytt skynjun okkar á því sem kom á undan.

David Pascucci, dósent við Háskólann í Lausanne í Sviss.

Frá skynjun til geðrofs: þegar samhengi brestur

Að sögn Árna telja þeir félagar að þessi fræðilegi rammi geti varpað nýju ljósi á alvarlegar geðraskanir, þar á meðal geðrof, þar sem ranghugmyndir og brengluð túlkun á veruleikanum koma við sögu. „Sjónarhornið sem við setjum fram er að nokkru leyti í andstöðu við hefðbundnar hugmyndir um geðsjúkdóma og kann að kalla á endurmat á því hvernig við nálgumst þessi fyrirbæri,“ segir hann.

Hugmyndafræðin hefur að hans sögn víðtækar afleiðingar og tengist nýjum straumum í taugavísindum, gervigreind, sýndarveruleika og rannsóknum á hegðun, þar sem áherslan færist frá einangruðum tilraunum yfir í lifandi og raunhæft samhengi.

Skiptir miklu máli að frá greinina birta í Nature Reviews Psychology

Árni, sem er meðal afkastameiri vísindamanna Háskóla Íslands, segir það skipta miklu máli fyrir fræðafólk að fá greinar birtar í jafn virtu tímariti og Nature Reviews Psychology. „Þetta er áhrifamesta sálfræðitímarit heims í dag og undirstrikar það alþjóðlegt vægi kenningarinnar. Þó kenningin sé krefjandi höfum við lagt okkur fram um að gera hana eins aðgengilega og mögulegt er. Við David höfum áður unnið saman við að miðla flóknum hugmyndum á skýran og áhrifaríkan hátt, og ég tel að okkur hafi tekist að setja flókið efni fram þannig að það nái bæði til fræðasamfélagsins og breiðari hóps.“

Grein þeirra Árna og Pascucci markar mikilvægt framlag til endurmats á einni af grundvallarspurningum vísinda: hvernig við skynjum, skiljum og túlkum heiminn. Samkvæmt henni erum við eins og áður sagði, ekki að horfa á stakar ljósmyndir heldur á kvikmynd og túlkun okkar á hverju augnabliki ræðst af því sem við höfum áður séð og reynt og einnig því sem við búumst við að muni gerast.

Kannski er það einmitt þessi sýn sem nýja kenningin kallar fram: við skynjum ekki heiminn utan frá heldur innan úr honum í stöðugu flæði. Við vætlum fram í rúmi og tíma, kannski sem dropi vatns í hinu grugguga fljóti alls sem er.