Hugmyndir um ástarkraftinn eiga mikið erindi við samtímann
„Enda þótt tíu ár séu liðin frá því við deildum fyrst hrifningu okkar á fræðaframlagi Önnu Guðrúnar teljum við verk hennar og hugmyndir jafnvel enn mikilvægari í dag en þá, þar sem nú virðast vera að skjóta rótum hugmyndir meðal yngri kynslóðarinnar um afturhvarf til hefðbundinna hugmynda um hlutverk eiginkvenna (e. tradwife), þar sem ástarkraftur þeirra er nýttur fyrir (karlkyns) maka og afkvæmin sem verða til í hefðbundnum hjónaböndum,“ segja þær Berglind Rós Magnúsdóttir, prófessor við Menntavísindasvið, og Silja Bára R. Ómarsdóttir, rektor og prófessor við Félagsvísindasvið, sem ritstýra bókinni „Ástarkraftur: Undirstöður ástarfræða“ sem var að koma út. Útgáfu bókarinnar var fagnað að viðstöddu fjölmenni í Sögu í vikunni.
Í bókinni eru ástarfræði (e. love studies) kynnt til sögunnar sem rannsóknarsvið í íslensku samhengi. Frumkvöðull í þessum rannsóknum og er Anna Guðrún Jónasdóttir, prófessor emerita við Örebro-háskóla í Svíþjóð. Hún var fyrsta íslenska konan til að ljúka doktorsprófi í stjórnmálafræði og skrifaði fyrstu femínísku doktorsritgerðina í faginu á Norðurlöndunum. Hugtakið ástarkraft kynnti Anna Guðrún í doktorsritgerð sinni árið 1991 en þar teflir hún ástinni fram sem krafti sem skýri ýmis valdatengsl í samfélaginu.
Anna Guðrún Jónasdóttir, prófessor emerita við Örebro-háskóla í Svíþjóð og frumkvöðull í rannsóknum tengdum ástarfræðum, var viðstödd útgáfu Ástarkrafts og hún tók við blómvendi úr hendi þeirra Silju Báru og Berglindar. MYND/Tryggvi Már Gunnarsson
Berglind segir Önnu Guðrúnu hafa lagt fram svokallaða tvíkerfakenningu þar sem kenningar Karls Marx um valdatengsl í samfélaginu er notaðar til samanburðar. Kenningar Marx gangi út á samskipti aðila í vinnuhagkerfi þar sem stéttir eiga í tengslum sem felast m.a. í því að vinnukraftur sé nýttur til að framleiða og kaupa og selja vörur og þjónustu til að skapa efnisleg gæði og hagvöxt. Kenningar Önnu Guðrúnar snúi hins vegar að kynverundarkerfi, sem sé að verkum í samfélaginu eins og vinnuhagkerfið. Kynverundarkerfið grundvallist á tengslum kynjanna þar sem ástarkrafturinn er drifkraftur í stað vinnukrafts og tengslin byggjast ekki á kaupum og sölu vöru og þjónustu heldur fremur að gefa og þiggja í samskiptum fólks í millum. Mótun fólks fari fram í gegnum innbyrðis tengsl sem hafa notagildi og táknrænt gildi og skapi félagsleg fremur en efnisleg gæði. Líkt og arðrán geti verið framið á vinnukrafti í hinum kapítalíska kerfi geti arðrán einnig átt sér stað á ástarkrafti í samskiptum kynjanna.
Anna Guðrún kynnti hugmyndir sínar fyrst á Íslandi fyrir 40 árum
Segja má að bókin Ástarkraftur eigi sér tíu ára aðdraganda því árið 2015 voru þær Berglind og Silja Bára báðar staddar í Hátíðasal HÍ þegar Anna Guðrún var gerð að heiðursdoktor við Stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands í tilefni hundrað ára afmælis kosningaréttar kvenna. „Við sátum saman á fyrirlestri hennar, Silja Bára hafði lesið nokkuð af verkum Önnu Guðrúnar en ég ekki og mér þótti athyglisvert að hafa ekki vitað neitt um þessa fræðikonu,“ segir Berglind.
Silja Bára og Berglind höfðu í nógu að snúast við að árita Ástarkraft en fjölmenni sótti útgáfuhóf bókarinnar í Sögu. MYND/Tryggvi Gunnarsson
Í framhaldinu sökktu þær sér ofan í rannsóknir Önnu Guðrúnar. „Hugmyndir sem hún setti fram aldarfjórðungi fyrr í doktorsritgerð sinni áttu, að okkar mati, enn fullt erindi við samfélagið og í raun sætir það furðu hve lítil viðbrögð verk hennar höfðu vakið hér heima,“ segir Silja Bára en þess má geta að Anna Guðrún var viðstödd útgáfuhóf bókarinnar.
Á því kann að vera skýring. Berglind bendir á að Anna Guðrún hafi haldið lykilerindi á fyrstu ráðstefnu um kvennarannsóknir við Háskóla Íslands árið 1985 en þar kynnti hún hugtakið ástarkraft fyrst, sem hún kallaði þá reyndar tilvistarorku. Í kjölfar ráðstefnunnar var gefið út ráðstefnurit en hins vegar láðist að láta Önnu Guðrúnu vita af því og því rataði erindi hennar ekki í ritið. „Líklega væri kenning hennar betur kynnt ef fyrirlesturinn hefði birst á prenti á þeim tíma,“ segir Berglind og bendir á að erindi Önnu Guðrúnar í heild sinni frá árinu 1985 megi finna í bókinni nýju.
Anna Guðrún Jónasdóttir ávarpar gesti í útgáfuhófi bókarinnar. „Við vonumst með þessu til þess að hér séu ekki eingöngu verk Önnu Guðrúnar sjálfrar gerð aðgengileg – á íslensku – heldur sýni framlag þeirra sautján fræðimanna sem leggja ástarfræðunum lið í þessari bók hversu mörg og ólík svið ástarfræðanna eru. Þau snerta á öllum sviðum mannlegs samfélags, jafnt einkalífi og opinbera sviðinu,“ segir Berglind. MYND/Tryggvi Már Gunnarsson
Allt frá ástartengslum á heimilum til ástarkrafta á alþjóðasviðinu
Þessi uppgötvun þeirra stallna á ástarkraftinum og kenningum Önnu Guðrúnar leiddi til þess að þeirra sögn að þær fundu hjá knýjandi þörf til að beita kenningunum í störfum sínum. Fyrir tilstilli rannsóknar- og doktorsstyrkja héldu þær rannsóknum sínum áfram og hafa á síðustu árum staðið fyrir málstofum og ráðstefnum tengdum rannsóknasviðinu, birt fræðigreinar, flutt pistla í útvarpi og stofnað Hið íslenzka ástarrannsóknafélag (astarrannsoknir.hi. is) með samstarfsfólki sínu. Félagið gefur bókina nýju út í samstarfi við Háskólaútgáfuna.
Aðspurðar um alþjóðlega stöðu rannsókna tengdum ástum og ástarkrafti benda þær á að arfleifð Önnu Guðrúnar hafi verið haldið á lofti í Svíþjóð í gegnum rannsóknir nemenda hennar og samstarfsfólks og ýmissa fræðimanna um allan heim. „Markmiðið með bókinni er meðal annars að skapa frekari meðvitund um hennar mikilsverða framlag og bókin er skrifuð til heiðurs henni,“ segir Silja Bára.
Höfundar greina í bókinni og ritstjórar ásamt fulltrúum útgefenda og frumkvöðlinum Önnu Guðrúnu Jónasdóttur. MYND/Tryggvi Gunnarsson
Þó eru ekki allar greinar bókarinnar tengdar kenningum Önnu Guðrúnar heldu einnig ýmsum öðrum kenningum um ástina. Bókin spannar mjög vítt svið, allt frá ástartengslum inni á heimilum til ástarkrafta á hinu alþjóðlega sviði. Höfundar greina í bókinni eru 17 talsins og sinna rannsóknum á sviði félagsfræði, uppeldis- og menntunarfræði, sálfræði, lýðheilsufræði, heimspeki, menningarfræði, fötlunarfræði, mannfræði, hinseginfræði og stjórnmálafræði.
Bókin skiptist í fimm hluta sem hver og einn inniheldur þrjár greinar. Hún hefst á yfirliti yfir þá strauma og stefnur sem hafa einkennt hugmyndir okkar um ástina allt frá tímum fornaldar en meðal annarra umfjöllunarefna eru, auk kynningar á ástarfræðum og kenningum Önnu Guðrúnar, ástarógnir, orðræða um fleirástarsambönd í íslenskum fjölmiðlum, viðhorf Íslendinga til hjónabanda, virkni ástarkraftsins í kvennabaráttu á Íslandi, hjónabönd kvenstjórnenda, ást og umhyggja kennara í skólastofunni, alheimsást, arðrán á ástarkrafti kvenna í þágu þjóðernisbaráttu karla og hvernig umönnunar- og velsældarhagkerfi geta aukið ást í heiminum.
Bókin Ástarkraftur spannar mjög vítt svið, allt frá ástartengslum inni á heimilum til ástarkrafta á hinu alþjóðlega sviði. MYND/Tryggvi Már Gunnarsson
Erindi Önnu Guðrúnar og ástarfræða sjaldan brýnna
Aðspurðar fyrir hvern bókin sé hugsuð segja Berglind að hún eigi hún sé bæði hugsuð sem inngangur að ástarfræðum fyrir íslenskt fræðasamfélag og almenning. Ýmsar samfélagsbreytingar, eins og aukin íhaldssemi í kynjahlutverkum, fjölgun þeirra sem kjósa að vera ekki í ástarsamböndum og skortur á jafnvægi milli kynverundarkerfis og vinnuhagkerfis í samfélaginu sýni að erindi Önnu Guðrúnar og ástarfræðanna hafi sjaldan verið brýnna.
„Við vonumst með þessu til þess að hér séu ekki eingöngu verk Önnu Guðrúnar sjálfrar gerð aðgengileg – á íslensku – heldur sýni framlag þeirra sautján fræðimanna sem leggja ástarfræðunum lið í þessari bók hversu mörg og ólík svið ástarfræðanna eru. Þau snerta á öllum sviðum mannlegs samfélags, jafnt einkalífi og opinbera sviðinu,“ segir Berglind að endingu.
