Doktorsstyrkir til rannsókna í jarðvísindum, líffræði og efnafræði

Fjórir styrkir hafa verið veittir úr Minningarsjóði Aðalsteins Kristjánssonar við Háskóla Íslands til rannsókna í jarðvísindum, líffræði og efnafræði. Þeir renna til doktorsnema sem eru á lokastigum doktorsnáms og fást við rannsóknir á áhrifum mannsins á vistkerfi íslenskra stöðuvatna, bæliáhrifum krækilyngs á hálendi Íslands, smíði hlaupefna sem nýtast í umhverfishreinsun og áhrifum eldsumbrota á Reykjanesi á jarðhitasvæði á skaganum.   Styrkþegar eru Emily Koenders og Patrick Kant Muanza, doktorsnemar í jarðfræði,  Geethanjali Kuppadakkath, doktorsnemi í efnafræði, og Ingvild Ryde, doktorsnemi í líffræði. Heildarupphæð styrkja nemur átta milljónum króna.

Um doktorsverkefni Emily Koenders: Aukinn landbúnaður og ferðaþjónusta og víðtækari hnattrænar breytingar hafa á undanförnum öldum haft veruleg áhrif á íslensk stöðuvötn. Þessar breytingar gætu hafa leitt til aukins rofs í stöðuvötnum og aukins innstreymis af úrgangi og dregið úr plöntuhulu umliggjandi svæða. Þetta gæti mögulega haft áhrif á vatnsgæði stöðuvatnanna og magns næringarefna í jarðvegi þeirra og að endingu áhrif á samsetningu vistkerfa stöðuvatnanna. Í rannsókninni er leitast við að kanna aukin áhrif mannsins  á vistkerfi íslenskra stöðuvatna. Fjögur stöðuvötn voru rannsökuð og setkjarnar teknir úr þeim. Í setkjörnunum voru breytingar í samsetningu rykmýs auk breytinga í jarðefnafræðilegum þáttum kjarnanna rannsakaðar en rannsóknin spannar undanfarin 200 ár. Niðurstöður þessara athugana voru síðan settar í samhengi við þekktar breytingar á vatnasviði og umhverfi stöðuvatnanna. Að auki voru aðrir mögulegir orsakavaldar breytinganna skoðaðir og bornir saman við niðurstöður athugananna.

Leiðbeinandi Emily er Steffen Mischke, prófessor við Jarðvísindadeild HÍ.

Um doktorsverkefni Ingvild Ryde: Markmið doktorsverkefnisins er að rannsaka hvaða hlutverki krækilyng (Empetrum nigrum) gegnir í hnignuðum vistkerfum á hálendi Íslands. Krækilyng er þekkt fyrir framleiðslu bælandi efnasambanda sem hugsanlega stuðla að því að viðhalda hnignunarstigi vistkerfa. Niðurstöður lífvirkniprófa, sem unnar voru í verkefninu, sýndu að íslenskir stofnar krækilyngs hafa einnig bælandi áhrif með því að draga úr spírun fræja og rótarvexti nágrannategunda. Þær sýndu jafnframt að íslenskur eldfjallajarðvegur dregur talsvert úr bæliáhrifunum í samanburði við annan jarðveg. Niðurstöður sýndu enn fremur breytileika í bæligetu milli afbrigða krækilyngs. Í vinnslu er ítarleg kortlagning á efnaskiptafjölbreytileika íslensks krækilyngs sem mun skýra hvaða efnasambönd liggja að baki bæliáhrifunum. Þessar niðurstöður munu auka þekkingu okkar á bæliáhrifum kræklyngs og hvernig það mótar vistkerfisferla almennt og sérstaklega í hnignuðum vistkerfum hálendis Íslands.

Leiðbeinendur Ingvild Ryde eru Elizabeth Neilson, prófessor við Kaupmannahafnarháskóla, og Ingibjörg Svala Jónsdóttir, prófessor emerita við Líf- og umhverfisvísindadeild HÍ.

Um doktorsverkefni Geethanjali Kuppadakkath: Hlaupefni úr hlaupmyndandi sameindum með lágan mólmassa (e. LMWGs) hefur á undanförnum tveimur áratugum vakið athygli sem snjallefni með fjölbreytt notkunarsvið. Má þar nefna  sem grunn fyrir efnasmíðar og kristöllun, við lyfjagjöf, sem efnanemar og við umhverfishreinsun. Hönnun slíkra hlaupefna með vel skilgreinda og sérsniðna eiginleika er hins vegar mjög krefjandi þar sem myndun hlaupefnis ræðst af mörgum samtengdum þáttum, svo sem vali á byggingareiningum, leysi, hitastigi og sýrustigi. Til að skilja ferli hlaupmyndunar og markvissa hönnun efna með stillanlega eiginleika er nauðsynlegt að auka skilning á tengslum byggingar og eiginleika. Markmið þessa doktorsverkefnis er að hanna og smíða röð hlaupefna með kerfisbundnum breytingum á eðli og rúmfræðilegri uppröðun virkra hópa til að greina lykilþætti sem hafa áhrif á myndun hlaupefnis. Jafnframt  verður notagildi þessara hlaupefna til að fjarlægja eitruð litarefni úr vatni metið svo og notkun þeirra sem hvarfmiðla við myndun handhverfra málm-lífrænna efna úr óhandhverfum forverum.

Leiðbeinandi Geethanjali er Krishna K. Damodaran, prófessor við Raunvísindadeild HÍ.

Um doktorsverkefni Patricks Kant Muanza: Markmið doktorsverkefnisins er að nýta fjarkönnun til að kortleggja og greina breytingar á yfirborðsvirkni jarðhitasvæða, sem má rekja til eldvirkni, þar með talið kvikuvirkni undir yfirborði og afmyndunar skorpunnar vegna meðfylgjandi jarðhniks. Greining hitamynda  og fjölrófs- og ofurrásagagna verður beitt til að fylgjast með þróun jarðhitavirkni fyrir og eftir eldsumbrot og á meðan á þeim stendur. Með þessu móti er hægt að greina hitafrávik og ummyndun sem tengist jarðhitaferlum á svæðinu. Á síðustu árum hafa eldsumbrot haft talsverð áhrif á Reykjanesskaga, þar á meðal á jarðhitasvæðin innan hans, sem eru meðal lykilsvæða í jarðhitanýtingu hér á landi. Atburðarásin getur haft áhrif á hitaleiðni og yfirborðshita jarðhitasvæða, allt frá vikum til nokkurra ára. Rannsóknir á Reykjanesskaga hafa í talsverðum mæli beinst að eldvirkninni en síður að því hvernig atburðirnir tengjast yfirborðsvirkni á jarðhitasvæðum. Eftirlit með breytingum á jarðhitasvæðum stuðlar að ábyrgri nýtingu þeirra og bættum skilningi á samspili jarðhita og eldvirkni á Reykjanesskaga. Greining á fjarkönnunargögnum, sem safnað var á tímabilinu 2016 til 2023, hefur gert kleift að kortleggja og rannsaka breytingar á yfirborðshita. Breytingar hafa greinst á sumum jarðhitasvæðum á Reykjanesskaga, sérstaklega á umbrotatímabilum.

Leiðbeinendur Patricks Kant Muanza eru Þorvaldur Þórðarson, prófessor við Jarðvísindadeild HÍ, og Ingibjörg Jónsdóttir, dósent við sömu deild.

Um sjóðinn

Minningarsjóður Aðalsteins Kristjánssonar til eflingar náttúruvísindum og efnafræði var stofnaður við Háskóla Íslands árið 1978 með dánargjöf Aðalsteins Kristjánssonar. Hann bjó lengstum í Winnipeg í Kanada og síðast í Puente í Los Angeles í Kaliforníu. Aðalsteinn lést hinn 14. júlí 1949.  

Sjóðurinn starfar samkvæmt staðfestri skipulagsskrá og hefur sjálfstætt starfandi stjórn. Í stjórn sjóðsins sitja Sigurður S. Snorrason, prófessor emeritus við Líf- og umhverfisvísindadeild, sem jafnframt er formaður stjórnar, Árný Erla Sveinbjörnsdóttir, vísindamaður við Jarðvísindastofnun, og Einar Örn Sveinbjörnsson, prófessor við Raunvísindadeild.

Minningarsjóður Aðalsteins Kristjánssonar er í umsjá og vörslu Styrktarsjóða Háskóla Íslands og fellur undir sjóði sem lúta yfirstjórn háskólans. Styrktarsjóðir Háskóla Íslands hafa umsjón með sjóðum og gjöfum sem Háskóla Íslands hafa verið ánafnaðar allt frá stofnun hans.