Umhverfisáhrif lyfja - viðhorf lækna og tækifæri til úrbóta
Í nýlegri rannsókn, þeirri fyrstu á viðhorfum íslenskra lækna til umhverfisáhrifa lyfja, kemur fram að tæplega þrír af hverjum fjórum (73%) læknum telja umhverfis- og loftslagsmál mikilvæg. Er því ljóst að meirihluti íslenskra lækna hefur meðtekið mikilvægi boðskaps Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar um „Einnar heilsu nálgun“, að heilbrigt umhverfi sé lykilatriði til að halda heilsu. Rannsóknin var unnin af Hjalta Má Björnssyni, dósent við Læknadeild, Freyju Jónsdóttur, dósent við Lyfjafræðideild, Salóme Ástu Arnardóttur heimilislækni og Johanna Villén lyfjafræðingi.
Lyf og lyfjaleifar í ferskvatni og sjó
Lyf eru algengasta og oft áhrifaríkasta íhlutun í heilbrigðisþjónustu. Þau eru hönnuð til að hafa áhrif á lífverur og einnig að komast í gengum ýmis líffærakerfi líkamans og ná virknistað. Þessir eiginleikar gera það að verkum að þau þola í sumum tilfellum ferlið í gegnum líkamann og komast með útskilnaði óbreytt eða sem virkt umbrotsefni út í umhverfið með þvagi eða hægðum eða rangri förgun. Lyf og lyfjaleifar hafa fundist í ferskvatni og sjó um allan heim og sum staðar í skaðlegu magni fyrir lífverur. Á Íslandi er fylgst með lyfjum á Vöktunarlista Evrópusambandsins sem innheldur lyf sem geta haft skaðleg áhrif á umhverfið og hafa meðal annars fundist lyfjaleifar af kynhormónum, sýklalyfjum og geðlyfjum. Lyfjanotkun getur einnig haft neikvæð áhrif á umhverfið með losun gróðurhúsaloftegunda vegna framleiðsluhátta og dreifingu og að auki vegna notkunar innöndunarlyfja með drifefnum og svæfingargasa.
Vaxandi áhersla hefur verið lögð á að heilbrigðisþjónusta taki mið af sjálfbærni og svonefndri „Einnar heilsu nálgun“, þar sem heilsa manna, dýra og umhverfis er talin órjúfanlega tengd. Í því samhengi hefur athygli beinst í auknum mæli að því hvernig læknar og aðrar heilbrigðisstéttir geti tekið tillit til umhverfisáhrifa við val á meðferð. Í nágrannalöndum Íslands hafa þegar verið þróaðar leiðir til að styðja við slíka þróun. Þar má nefna aðgengilegri upplýsingar um umhverfisáhrif lyfja, flokkunarkerfi og aukna áherslu á umhverfisþætti í klínískum leiðbeiningum og stefnumótun. Rannsóknin var unnin í því skyni að varpa ljósi á stöðuna hér á landi og leggja grunn að frekari umræðu og þróun.
Helstu niðurstöður
- Um 73% þátttakenda töldu umhverfis- og loftslagsmál mikilvæg eða frekar mikilvæg.
- Í tilbúnum sjúkratilfellum kusu margir læknar að nota lyf með minni umhverfisáhrif, jafnvel þótt þau væru áhrifaminni.
- Þrátt fyrir það sögðust aðeins um 7% taka umhverfisáhrif oft eða alltaf með í reikninginn við raunverulegt val á lyfjameðferð.
- Stuðningur við stefnumótandi aðgerðir var mikill, einkum við að lyfjafyrirtæki birti opinberlega umhverfisgögn um lyf sín.
- Fáir höfðu aflað sér upplýsinga um umhverfisáhrif lyfja, hvort sem var í íslenskum eða erlendum upplýsingakerfum.
Í heild benda niðurstöðurnar til vaxandi meðvitundar meðal lækna, en að skortur á aðgengi að upplýsingum hamli því að nægilega mikið tillit sé tekið til umhverfissjónarmiða þegar teknar eru ákvarðanir um lyfjaávísanir.
Um rannsóknina
Rannsóknin var lýsandi þversniðskönnun þar sem þýðið voru læknar í Læknafélagi Íslands. Spurningarlisti fyrir lækna var sendur í tölvupósti frá Læknafélagi Íslands í lok október 2025 og áminning rúmum tveimur vikum síðar. Spurningarlistinn var sendur til 1543 einstaklinga, af þeim hófu 235 (15%) einstaklingar svörun. 163 (11%) einstaklingar luki við að svara spurningarlistanum og byggjast niðurstöður á þeim niðurstöðum.
Spurningarlistinn samanstóð af þremur hlutum; fyrsti hlutinn geymdi fjölvalsspurningar um bakgrunn þátttakenda, annar hluti samanstóð af þremur tilbúnum sjúkratilfellum þar sem þátttakendur voru beðnir um að taka afstöðu til lyfjavals með tilliti meðferðaráhrif og möguleg umhverfisáhrif lyfjanna. Í þriðja hluta spurningarlistans voru þátttakendur beiðnir um að taka afstöðu til staðhæfinga um stefnumótandi aðgerðir er snúa að umhverfisáhrifum lyfja. Einnig var spurning um hvort og hvar þátttakendur hefuðu aflað sér upplýsinga um áhrif lyfja á umhverfið og að auki voru spurningar um hversu oft þátttakendur taka tillit til ýmissa ólíkra þátt líkt og kostnaðar, klínískra leiðbeininga og umhverfisáhrifa við ávísun lyfja.
