Íslenskt táknmál og erlend móðurmál eru auðlind í skólakerfinu
Á Íslandi býr fjöldi barna sem hefur annað móðurmál en íslensku og talar daglega tvö, þrjú eða jafnvel fleiri tungumál. Sum þeirra hafa fleiri en eitt móðurmál, íslensku og heimamál eða þau tungumál sem þau tala inni á heimilum sínum og við fjölskyldur erlendis. Einnig hefur lítill hópur barna íslenskt táknmál sem sitt fyrsta eða annað móðurmál en vegna smæðar sinnar og annarra þátta fær hann sjaldan athygli. Rannsókn innan Háskóla Íslands sýnir að viðleitni til að vernda mál- og menningarlega fjölbreytni í menntakerfinu rekst á ríkjandi hugmyndir hérlendis um að íslenska sé eina tungumál menntunar frekar en að fjöltyngd börn geti nýtt öll málin sín til náms.
Renata Emilsson Pesková, dósent í kennslufræði menntunar fyrir alla á Menntavísindasviði, og Rannveig Sverrisdóttir, lektor í táknmálsfræði við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði, rannsaka stöðu móðurmála barna sem hafa annað móðurmál en íslensku innan skólakerfisins.
Rannsóknin felur einnig í sér samanburð á rétti þessara tveggja hópa barna til að læra sín móðurmál innan skólakerfisins; þeim sem hafa íslenskt táknmál (ÍTM) sem fyrsta mál og þeim sem hafa erlend móðurmál. „Upphaf rannsóknarinnar var sú uppgötvun að þessir tveir hópar eiga margt sameiginlegt þegar kemur að stöðu tungumála og kennslu sem börnin fá en einnig er ýmislegt sem greinir hópanna að,“ segja þær Rannveig og Renata. Í rannsókninni leitast þær við að svara því hvernig megi tryggja sjálfbæra kennslu í íslensku táknmáli og erlendum móðurmálum í íslensku menntakerfi og utan þess.
Varpa ljósi á baráttu foreldra og kennara
Fyrsta markmið rannsóknarinnar var að bera saman þær stefnur sem til eru varðandi þessa hópa, til dæmis lög um skóla, málstefnur, aðalnámskrá grunnskóla og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Að þeirri vinnu lokinni tóku þær hálfopin viðtöl við fjórar mæður og fjóra kennara sem hafa annað móðurmál en íslensku eða kenna fjöltyngdum börnum.
„Við tókum viðtölin til að varpa ljósi á skilning þeirra, óskir og baráttu til að ná fram mál- og menntunarréttindum barna. Helmingur viðmælendanna var úr döff samfélaginu og helmingur þeirra tengdist uppeldi og menntun barna með erlend móðurmál.“
Við þessa vinnu byggðu Rannveig og Renata á rannsóknum um málstefnur, félagsauð (e. social capital) í inngildandi skólum og sjálfbæra tungumálamiðaða kennslu (e. linguistically sustainable teaching).
Með rannsókninni vildu Rannveig og Renata einnig draga fram skyldleika eða sameiginlega þætti sinna fræðasviða; menntun í erfðarmálum (e. heritage languages), eða erlendum móðurmálum, og íslenskt táknmál (ÍTM) og döff menningu. „Við vildum skilja hvernig úrræði í íslensku menntakerfi mæta mállegum þörfum barna á sjálfbæran hátt. Um leið langaði okkur að öðlast skilning á því hvað kennurum og foreldrum finnst um og hvað þau gera til að skapa sjálfbær tækifæri fyrir börn til að viðhalda og tileinka sér erlend móðurmál sín og íslenskt táknmál og skoða hvaða kerfislægu hindranir þeir telji að standi í vegi fyrir slíkum lausnum,“ útskýra þær.
Rannsakendurnir kynntust á ráðstefnu
Kveikjuna að rannsókninni má rekja til þess þegar Rannveig og Renata tóku báðar þátt í ráðstefnunni „Future of Languages“ sem haldin var í Veröld fyrir fjórum árum. Rannveig hélt þar erindi um málstefnu fyrir íslenskt táknmál en Renata um móðurmálsskóla á Íslandi. „Við ræddum saman á ráðstefnunni og áttuðum okkur á því að það er margt sem tengir rannsóknasvið okkar og við deilum áhuga á svipuðu efni, til dæmis tungumálum og viðhorfi til þeirra og stöðu þeirra sem búa á Íslandi en hafa annað móðurmál en íslensku,“ segja þær.
Rannveig hefur sérstakan áhuga á málfræði íslensks táknmáls, fyrst og fremst á sviði félagsmálfræði, málstefnu, málhugmyndafræði og málfélagslegs breytileika, meðal annars í hljóðkerfis- og orðhlutafræði. Renata staðsetur rannsóknir sínar á sviði menntunarfræðilegra málvísinda (e. educational linguistics) þar sem menntun og tungumál mætast. Hún hefur meðal annars áhuga á inngildandi menntun, fjöltyngi og kennslufræði sem byggist á fjöltyngi nemenda, kennslufræði íslensku sem annars máls, kennslufræði erlendra tungumála og erlendra móðurmála nemenda.
Höfðu sameiginlega sýn á rétt barna til móðurmáls
„Rannsóknarspurningar mótuðust smám saman og það sem leiddi okkur áfram var sú sameiginlega sýn að börn sem hafa annað móðurmál en íslensku, hvort sem það er íslenskt táknmál eða erlent raddmál, og foreldrar þeirra, standi frammi fyrir svipuðum áskorunum við að viðhalda og þróa mál sín innan skólakerfisins og í íslensku samfélagi,“ útskýra þær Rannveig og Renata.
Eftir að hafa mótað rannsóknarspurningar fóru þær af stað með gagnasöfnun. Við rannsóknina notuðu Rannveig og Renata eigindlega rannsóknaraðferð sem fólst m.a. í greiningu stefnumótandi skjala og laga. Því næst fóru viðtölin fram en um var að ræða hálfstýrð viðtöl við fjóra foreldra og fjóra kennara sem voru valdir eftir hentugleika.
„Við afrituðum viðtölin orðrétt og þemagreindum þau. Við unnum greininguna saman og þekktum því báðar til gagnasafnsins í heild“, útskýra þær.
Rannveig og Renata hafa haldið nokkra fyrirlestra um efnið, bæði hérlendis og erlendis og nú síðast sendu þær frá sér grein þar sem viðfangsefnið er sett í samhengi við sjálfbærni í tungumálakennslu þessara hópa.
„Fjöltyngi er það markmið sem lagt er upp með í aðalnámskrá grunnskóla og skólinn ætti ekki að stuðla að því að börnin tapi móðurmálum sínum og traustum tengslum við fjölskyldur sínar og málsamfélög. Það er einnig samfélaginu í hag að efla fjöltyngi barna því með góðri málkunnáttu geta þau haft jafnari aðgengi að námi og samfélaginu,“ segja þær Rannveig Sverrisdóttir og Renata Emilsson Pesková. MYND/Kristinn Ingvarsson
Staða rannsakenda er valdastaða
Siðfræðin var Rannveigu og Renötu sérstaklega mikilvæg þar sem rannsóknin beindist að viðkvæmum hópum. Þær studdust við siðareglur háskóla og almennar reglur um rannsóknir, trúnað, nafnleynd, skaðleysi, virðingu fyrir þátttakendum, heilindi, gagnsæi og ígrundun.
„Sem hluta af siðfræði rannsóknarinnar skrifuðum við ígrundun um stöðu okkar sem rannsakenda. Okkur þótti það mikilvægt en í raun lítum við á það sem kost að við þekkjum báðar vel til þessara málsamfélaga og deilum þeirri viðleitni að styðja við þessa hópa og mál þeirra.“
Um leið viðurkenna þær að þær séu ekki hlutlausar sem einstaklingar og rannsakendur. „Við búum yfir fyrri þekkingu um viðfangsefnið en við reynum þó að sjá gögnin með ferskum augum og leita að því sem gögnin segja okkur án þess að afmarka okkur við fyrri þekkingu eða fyrir fram ákveðnar hugmyndir,“ útskýra þær.
Rannveig og Renata voru því afar meðvitaðar um stöðu sína sem rannsakendur gegnum allt rannsóknarferlið og tengsl sín við málsamfélögin sem rannsóknin beindist að. „Við ígrunduðum stöðugt sjónarhorn okkar innan og utan frá. Viðmælendurnir skiptu meginmáli því við drógum fram þeirra reynslu og sjónarmið og greindum hvað þeir áttu sameiginlegt og hvað greindi þá að. Sem rannsakendur erum við alltaf í valdastöðu gagnvart þeim en við eigum líka hlut í þeirra raunveruleika,“ segja þær en Renata er Íslendingur sem hefur erlent móðurmál og lærði íslensku sem annað mál á fullorðinsárum en Rannveig er heyrandi Íslendingur sem lærði íslenskt táknmál á fullorðinsárum.
Ekki komið til móts við málréttindi barna
Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að þegar kenningum um hugmyndafræði og viðhorf til tungumála annars vegar og greiningu á málstefnu hins vegar er beitt á íslenskt táknmál og erlend móðurmál má sjá margvísleg líkindi. „Allir foreldrar sem veittu viðtal greindu frá málstefnu fjölskyldunnar — vali, skipulagi og notkun á tungumálum í fjölskyldunni — og undirstrikuðu gildi íslensks táknmáls og erlendra móðurmála fyrir börnin og fjölskyldur. Jafnframt kom fram að viðleitni hagsmunahópa til að vernda eigin mál- og menningarlega fjölbreytni og skapa rými fyrir íslenskt táknmál og innflytjendamál í menntakerfinu rakst á ríkjandi eintyngdar hugmyndir hérlendis um að íslenska sé eina tungumál menntunar fyrir alla nemendur.“
Jafnframt þótti rannsakendum áhugaverð sú niðurstaða að ekki var komið til móts við málréttindi og námsþarfir barna í skólastarfi án aðgreiningar. Foreldrar barna sem tala íslenskt táknmál gagnrýndu sérstaklega að ekki hefur tekist að skapa öruggt rými í skólum þar sem börn gætu notið þess að efla fjöltyngda sjálfsmynd sína og tungumálaforða í sínu málsamfélagi.
„Íslensk lög og stefnur leggja ríkari skyldu á ríkið til að tryggja málréttindi barna sem nota íslenskt táknmál en þeirra sem hafa erlend móðurmál. Niðurstaða okkar er sú að hvorki skólakerfið né frjáls félagasamtök tryggja sjálfbæra og vandaða málmenntun fyrir unga nemendur í íslensku táknmáli eða erlendum móðurmálum,“ útskýra þær.
Efla þarf öll móðurmál nemenda
Rannveig og Renata benda á að hugmyndir um inngildandi menntun eru flóknar og þýða ekki alltaf að börn stundi nám í sömu rýmum. „Við leyfum röddum þeirra táknmálsforeldra að heyrast sem óska þess að börnin fái að þróa móðurmál sín í jafningjahópum og að þau fái að stunda nám sitt á sínu móðurmáli en ekki alltaf í gegnum íslensku og túlkun. Foreldrar barna með erlend móðurmál voru minna meðvitaðir um réttindi barna sinna og gerðu ekki sambærilegar kröfur til skólanna.“
Eintyngdar nálganir í kennslu henta ekki vel til þess að efla fjöltyngi barna og nauðsynlegt er að nálgast kennslu fjöltyngdra barna út frá sjónarhorni fjöltyngis. Rannveig og Renata halda því fram að nýta þurfi kennslufræði sem virðir og byggist á tungumálaforðanum — öllum þeim tungumálum sem nemendur kunna — með því markmiði að efla nám, þátttöku og öll tungumál nemenda en ekki aðeins íslensku á kostnað annarra móðurmála.
„Fjöltyngi er enda það markmið sem lagt er upp með í aðalnámskrá grunnskóla og skólinn ætti ekki að stuðla að því að börnin tapi móðurmálum sínum og traustum tengslum við fjölskyldur sínar og málsamfélög. Það er einnig samfélaginu í hag að efla fjöltyngi barna því með góðri málkunnáttu geta þau haft jafnari aðgengi að námi og samfélaginu.“
