Ávarp rektors Háskóla Íslands við brautskráningu 13. júní 2026

Ávarp Silju Báru R. Ómarsdóttur, rektors Háskóla Íslands, við brautskráningu kandídata í Laugardalshöll 13. júní 2026:

„Fyrrverandi rektorar, aðstoðarrektorar, forsetar fræðasviða, deildarforsetar, starfsfólk Háskóla Íslands, góðir gestir nær og fjær – en umfram allt: kæru kandídatar, innilega til hamingju með daginn og áfangann sem þið fagnið hér í dag!

Það er mér heiður að vera með ykkur á þessum stóru tímamótum. Það er stór ákvörðun við lok framhaldsskóla að velja sér námsgrein í háskóla, því hún virðist svo afdrifarík á svo margan hátt og til allrar framtíðar. Þetta er nógu flókið val við venjulegar kringumstæður – ef þær eru yfirhöfuð til – en það er enn flóknara í þeirri ólgu sem nú ríkir í heiminum. En í þeim miklu áskorunum sem nú blasa við okkur felast einnig tækifæri – tækifæri fyrir nýja þekkingu, nýjar hugmyndir og nýjar lausnir og leiðir fyrir fólk eins og ykkur sem eruð tilbúin að takast á við krefjandi verkefni af ábyrgð og hugrekki. Hér eru háskólarnir líka í lykilhlutverki sem uppspretta þekkingar og frjálsrar hugsunar.

Stjórnmálafræðingurinn Parag Khanna varpaði nýlega fram þeirri tilgátu að ástandið sem við búum nú við líkist frekar miðöldum en tuttugustu öldinni. Sú einpóla heimsskipan, sem tók við af kalda stríðinu fyrir lok síðustu aldar, sé liðin undir lok. Það sé hins vegar allsendis óvíst hvort eitthvert eitt stórveldi geti fyllt í tómið. Í staðinn hafi sprottið fram ólíkar valdamiðjur: Ríki, borgir, alþjóðleg stórfyrirtæki, trúarhópar, tæknirisar og auðmenn sem starfa þvert á landamæri og keppa sín á milli um áhrif. Khanna byggir söguskýringu sína á eldri hugmyndum þar sem hann lýsti því hvernig ríkisvaldið hafi smám saman misst einokunarstöðu sína og veröldin tekið að líkjast sífellt meira því ástandi sem ríkti á tólftu öld. 

Það sem hann á við með þessu er að á miðöldum voru landamæri ríkja iðulega óljós og almenningur þurfti að sýna ólíkum aðilum hollustu – lénsherrum, kóngum, kirkju, gildum og borgum – og fólk vissi því sjaldnast hver réði örlögum þess. Vísindaleg þekking var dreifð og brotakennd, sannleikurinn umdeildur og ótti við plágur og ófyrirsjáanlegt ofbeldi útbreiddur. Það er margt í samtíma okkar sem kallast á við þetta ástand, s.s. sjúkdómsfaraldrar, loftslagshamfarir, stríðsátök, upplýsingaóreiða og dvínandi traust til stofnana samfélagsins og jafnvel til lýðræðisins, sem þó er sú tilhögun samfélaga sem tryggir helst rétt fólks til frjálsrar tjáningar og að kjósa sér fulltrúa sem það telur standa fyrir þau gildi sem skipta mestu máli. 

Hér er vert að staldra við, því þetta er ekki sú framtíðarsýn sem flest okkar vilja. En Khanna bendir einnig á að við erum ekki aðeins leiksoppar örlaganna, heldur höfum við, hvert og eitt okkar, rödd og því er framtíð heimsins í höndum okkar sjálfra. Og hér komið þið til sögunnar, kæru kandídatar! Framtíðin er í höndum ykkar! Ágreiningur um skipan samfélagsins er sannarlega ekki nýr af nálinni og við verðum líkast til seint sammála um hana í öllum atriðum. En á síðustu árum virðumst við í síauknum mæli ósammála um sjálfan grunn sameiginlegrar umræðu; hvað sé satt, hvað ósatt og hvernig við yfirhöfuð vitum það sem við teljum okkur vita.

Í rannsóknaverkefninu Reclaim, sem leitt var af Maximilian Conrad, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, kemur fram að þessi ágreiningur er engin tilviljun á okkar tímum sem oft eru kenndir við ‚eftirsannleika‘ eða post-truth. Reclaim-verkefnið skilgreinir orðræðu stjórnmála eftirsannleikans sem falsfrásagnir þar sem leitast er við að grafa undan viðtekinni þekkingu og sannleika.

Í verkefninu kemur fram að eitt helsta einkenni stjórnmála eftirsannleikans sé að efast um hvers kyns yfirvald, þ.m.t. undirstöðustofnanir samfélagsins. Í lífi okkar allra hafa skólar verið meðal fyrstu stofnana sem kynna okkur fyrir grundvallargildum samfélagsins sem við tilheyrum; lýðræði, mannréttindum, tjáningarfrelsi og virðingu fyrir skoðunum annarra.

Háskólar eru hér í lykilhlutverki og það þarf því ekki að koma á óvart að þeir sæta nú víða um heim pólitískum þrýstingi og jafnvel beinum árásum á viðurkennda og gagnreynda vísindalega þekkingu. Þetta er hluti af víðtækri viðhorfsbreytingu sem keppist við að grafa undan samheldni, lýðræði og friði.

Kæru kandídatar. Áskorunin, sem birtist í þessari stöðu, er tvíþætt: Annars vegar er um að ræða tæknilega áskorun sem snýr að þáttum á borð við samfélagsmiðla, djúpfalsanir og gervigreind, sem dreifa upplýsingum hraðar en nokkru sinni fyrr og á forsendum sem fáir skilja til hlítar. Hins vegar er hér á ferð þekkingarfræðileg áskorun sem felst í því að verja sjálfa hugmyndina um sameiginlegan grundvöll sannleikans. Þegar fólk greinir á um sannleikann er samfélagið hætt að deila sama veruleika. Þegar hver hópur – eða jafnvel hver einstaklingur – fær sína eigin útgáfu af því hvað sé satt og ósatt, án sameiginlegra viðmiða til að rata eftir, þá rofnar samtalið sem lýðræðið byggist á.

En hvað geta háskólar lagt af mörkum á slíkum tímum? Páll Skúlason, fyrrverandi rektor Háskóla Íslands og einn merkasti heimspekingur sem við höfum átt, sagði eitt sinn: „háskóli er og á að vera samfélag nemenda og kennara og þetta samfélag þarf að rækta sérstaklega“.

Þetta kunna að virðast einföld sannindi. En þegar betur er að gáð hafa orð Páls djúpa merkingu sem á brýnt erindi við okkur á þessum tímum. Því þegar samfélögin eru nærri því að klofna, þegar fólk hættir að tala saman og virða skoðanir hvert annars – þá verður hlutverk háskóla mikilvægara en nokkru sinni fyrr. Því það er erindi þeirra og frumskylda að standa vörð um lýðræðið, gagnrýna hugsun og frjálsa þekkingarleit og að efla samtal þar sem rök, rannsóknir og staðreyndir eru í öndvegi.

Vilhjálmur Árnason, annar fyrrverandi prófessor í heimspeki við Háskóla Íslands, færir skýr og sannfærandi rök fyrir þessu lýðræðishlutverki háskóla þegar hann heldur því fram að þeir eigi að vera vettvangur rökræðulýðræðis – staður þar sem færni okkar er ræktuð markvisst með því að tala saman, rökstyðja mál okkar, hlusta á önnur sjónarmið og leitast við að ná saman á endanum.

Þessa grundvallarhugsjón alls háskólastarfs verðum við að halda í heiðri. Á tímum þegar reiknirit og gervigreind verðlauna öfgar og samfélagsmiðlar hampa þeim sem hrópa hæst, er ástundun einlægrar og heiðarlegrar rökræðu brýn borgaraleg skylda okkar allra.

Bandaríski heimspekingurinn Martha Nussbaum hefur bent á að samfélög sem líta á menntun fyrst og fremst sem tæki fyrir vinnumarkaðinn stofni lýðræðinu í hættu. Hlutverk háskóla sé ekki aðeins að miðla þekkingu heldur ekki síður að mennta sjálfstæða borgara sem geta greint á milli staðreynda, hagsmuna og skoðana og þannig staðið gegn sundrungu og vantrausti.

Í sama streng tekur Sigrún Aðalbjarnardóttir, prófessor emerita við Menntavísindasvið Háskóla Íslands, sem hefur í áratugi rannsakað mótun borgaravitundar ungs fólks í lýðræðisþjóðfélagi. Hún hefur fært sterk rök fyrir því að félagsþroski og samskiptafærni, siðferðiskennd og jákvæð sjálfsmynd séu undirstöður þroskaðrar borgaravitundar. Við, sem höfum kennt ykkur og leiðbeint hér við Háskóla Íslands, treystum því að þið, sem hafið nú lokið námi héðan, berið með ykkur þessa borgaravitund og beitið henni af ábyrgð og skynsemi um alla framtíð.

Kæru kandídatar, vandamál okkar tíma eru svo flókin og yfirgripsmikil að engin fræðigrein getur leyst þau ein og óstudd. Loftslagsbreytingar eru ekki aðeins eðlisfræðilegt viðfangsefni heldur krefjast þær ekki síður aðkomu hagfræðinga, líffræðinga, sálfræðinga, siðfræðinga og stjórnmálafræðinga. Heimsfaraldrar eru ekki einungis læknisfræðileg áskorun, þeir varða einnig traust, samskipti og margvísleg félagstengsl. Gervigreind er ekki einvörðungu áskorun fyrir tölvunarfræðinga; hún snýr ekki síður að mannskilningi, lögfræði, vinnumarkaði og lýðræðinu sjálfu. Rannsóknir á því hvernig háskólar takast á við fjölþættar áskoranir hafa á síðustu áratugum fært fram ákveðnar vísbendingar sem leiða okkur flestar í sömu átt: Spurningin þarf að koma fyrst og fræðigreinin svo. 

Þessi nýja hugsun krefst breytinga sem eru ekki alltaf auðveldar. Hún krefst þess m.a. að skipulag náms og kennslu taki mið af hæfni til þverfaglegrar samvinnu, þannig að nemendur geti í ríkara mæli tekið námskeið þvert á svið. Og það krefst þess að við ræktum það sem Sigrún Aðalbjarnardóttir kallar virðingu og umhyggju – sem er ekki bara dyggð á milli einstaklinga, heldur líka á milli fræðigreina og ólíkrar aðferðafræði þeirra. Þessa færni þurfum við að taka með okkur út í samfélagið. Horfum á mennskuna í náunganum – og sjáum hana líka í þeim sem eru lengra í burtu. Það er auðvelt að láta svartsýni ná á okkur taki þegar stríð og hörmungar eru í fréttunum alla daga, en um leið upplifum við stórkostlegar framfarir í vísindum sem gefa tilefni til bjartsýni og eiga að vera aðgengilegar öllu mannkyni. 

Og þótt myndin sé kannski dökk þegar samtímanum er líkt við miðaldir, þá felast tækifæri í hverri hættu. Samfélög sem búa yfir öflugum stofnunum, traustri menntun, virkri samræðu og sterkum félagstengslum geta haft áhrif langt umfram það sem stærð þeirra segir til um. Þetta á við um Ísland. Og þetta á sannarlega við um samfélagið í Háskóla Íslands.

Við erum fámenn þjóð en búum yfir miklum verðmætum og auðlindum sem skipta máli í rótlausri veröld í leit að festu. Hér er enn til staðar þéttofinn samfélagsvefur og það er okkar að halda honum sterkum með því að taka vel á móti fólki sem vill mennta sig og leggja sitt af mörkum til samfélagsins. Og við höfum líka eitt sem fáar aðrar þjóðir hafa: Þjóðarháskóla sem er nógu lítill til að fólk þekki fleiri en þau sem eru í sama námi eða sömu deild. Í því felst gullið tækifæri til aukins þverfræðilegs samstarfs. Um leið er Háskólinn nógu öflugur til að rannsóknir hans og þekkingaröflun hafi raunveruleg áhrif langt út fyrir landsteinana. Það gerist ekki síst með vaxandi fjölda alþjóðlegra nema sem ljúka námi frá Háskóla Íslands og halda út í heim sem sendiherrar hans. Og ég vil þakka alþjóðlegu nemendunum okkar sérstaklega fyrir að velja Háskóla Íslands – í fámenninu hér á Íslandi væri erfitt að halda úti öflugu námi og rannsóknum í mörgum greinum ef ekki væri fyrir ykkur. 

Kæru kandídatar, það eru tímamót hjá Háskóla Ísland eins og hjá ykkur því í næstu viku verða liðin 115 ár frá því að Háskóli Íslands tók til starfa, á árunum milli heimastjórnar og fullveldis. Hann hefur þroskast úr því að vera embættismannaskóli í það sem hann er í dag, alþjóðlegur rannsóknaháskóli í fremstu röð sem laðar að sér öflugt starfsfólk og sterka nemendur. Og komandi ár markar enn nýjan áfanga í sögu skólans, þegar fyrsta háskólasamstæðan á landinu tekur til starfa og Háskóli Íslands á Hólum verður aðildarháskóli í henni. Þetta eru spennandi tímar sem bjóða upp á aukið þverfræðilegt samstarf og aukna þjónustu HÍ við íbúa um allt land. 

En þetta er engu að síður fyrst og fremst dagurinn ykkar, kæru kandídatar. Heimurinn sem þið haldið nú út í með prófgráður ykkar í farteskinu er sannarlega flóknari en sá sem foreldrar ykkar ólust upp í, að ekki sé minnst á ömmur ykkar og afa. Öllum áskorunum fylgja þó einnig tækifæri sem kalla á nýjar hugmyndir sem opna möguleika ykkar til að hafa áhrif. Ef valdið er ekki allt á hendi eins hafa margar smærri ákvarðanir – sem ég hvet hvert og eitt ykkar til að taka frá degi til dags – raunveruleg áhrif á þann heim sem er í mótun – og á framtíðina alla.

Háskóli Íslands hefur verið heimili ykkar og skapandi samfélag um nokkurt skeið. Hann verður áfram til staðar fyrir ykkur þegar þið haldið út í lífið – sem vörður lýðræðisins, sem öflugt samfélag þar sem ólíkar skoðanir fá að þroskast, sem hugmynd, sem veruleiki. Komið hingað aftur – komið heim. Verið áfram hluti af því samfélagi sem Háskólinn ykkar er, jafnvel þótt þið hafið skilað síðasta verkefninu ykkar.

Til hamingju með daginn, til hamingju með áfangann, til hamingju með lífið og kraftinn sem í ykkur býr! Virkið hann okkur öllum til góðs – þá verður heimurinn strax betri um leið og þið gangið héðan út í sólskinið.“