Doktorsvörn í læknavísindum - Ragnheiður I. Bjarnadóttir

Mánudaginn 17. ágúst ver Ragnheiður I. Bjarnadóttir doktorsritgerð sína í læknavísindum við Læknadeild Háskóla Íslands. Ritgerðin ber heitið: Andvanafæðingar á Íslandi 1996-2021: orsakir og svipgerðir. Stillbirth in Iceland 1996-2021: causes and clinicopathological phenotypes.

Andmælendur eru dr.  Alexander Heazell, fæðingalæknir og prófessor við Manchester University, The Tommy’s Maternal and Fetal Health Research Centre and Rainbow Clinic, og dr. Ingela Hulthén Varli, fæðingalæknir við Karolinska Institutet, Stokkhólmi.

Umsjónarkennari og leiðbeinandi var Jóhanna Gunnarsdóttir, fæðingalæknir og dósent við Háskóla Íslands, og meðleiðbeinandi Karin Pettersson, fæðingalæknir og dósent við Karolinska Institutet. Auk þeirra sátu í doktorsnefnd Alexander Kristinn Smárason, fæðingalæknir og prófessor við Háskólann á Akureyri, Kristjana Einarsdóttir, sérfræðingur í faraldsfræði, og Unnur Anna Valdimarsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands.

Sædís Sævarsdóttir, prófessor og deildarforseti Læknadeildar, stjórnar athöfninni sem fer fram í Hátíðasal Háskóla Íslands og hefst kl. 13:00.

Ágrip

Þótt tíðni andvanafæðinga á Íslandi teljist lág á heimsvísu, fæddust nærri 400 börn andvana 1996-2021. Til að rannsaka tíðni og orsakir andvanafæðinga á Íslandi var klínískum upplýsingum safnað úr sjúkraskrám mæðra sem höfðu fætt andvana barn eða börn á rannsóknartímanum, þ.á m. niðurstöðum krufninga og lýsingum fylgju, belgja og naflastrengs. Meinafræðingurinn Þóra Steffenssen endurskoðaði öll smásjárgler frá fylgjum andvanafæddra barna og flokkaði samkvæmt Amsterdam-samkomulaginu um fylgjumeinafræði í fjóra meginhópa fylgjuskemmda: maternal vascular malperfusion (MVM), fetal vascular malperfusion (FVM), acute chorioamnionitis (ACA) og chronic villitis of unknown etiology (VUE). Orsakir dauðsfallanna voru ákvarðaðar samkvæmt Stokkhólmsflokkun andvanafæðinga, sem meðleiðbeinandinn Karin Pettersson átti þátt í að þróa. Gerður var samanburður milli fyrri og seinni helmings rannsóknartímans (1996-2008 og 2009-2021), svo og milli meðgöngulengdarhópa þegar dauðsfallið greindist.

Tíðni andvanafæðinga lækkaði yfir rannsóknartímann vegna fækkunar á andvanafæðingum fyrirbura en tíðnin breyttist ekki hjá fullburða börnum. Rúmlega fjórðungur andvanafæðinganna var rakinn til flæðistruflunar um naflastreng og annar fjórðungur til fylgjuþurrðar. Þessar helstu orsakir voru algengari eftir því sem meðgangan var lengri. Hlutfall andvanafæðinga vegna fylgjuþurrðar jókst á seinni hluta tímans enda fækkaði andvanafæðingum fullburða barna ekki. Með lengri meðgöngu greindist oftar VUE eða FVM í fylgjum andvanafæddra barna, svo og áhættunaflastrengir, oft eftir meðgöngu án sýnilegra áhættuþátta.

Dánarorsakir finnast oft eftir andvanafæðingu við rannsóknir á fylgjunni og eru niðurstöður fylgjurannsóknar mikilvægar við ráðgjöf og áætlun eftirlits á næstu meðgöngu. En til að fækka andvanafæðingum í framtíðinni þyrfti að finna aðferðir til að greina fylgjuskemmdir á meðgöngunni og hefur doktorsrannsóknin lagt grunn að fyrirhugaðri framsýnni rannsókn þar sem klínísk og lífefnafræðileg gögn verða samþætt með fylgjumeinafræði í þeirri von að bæta forspá um fylgjuþurrð.

Abstract

The stillbirth rate (SBR) in Iceland is low in a global perspective, but almost 400 infants were stillborn between 1996 and 2021. To explore the SBR and etiology of stillbirth in Iceland, clinical information was collected from medical records of mothers who had stillbirths, including results of autopsy records and examination of placenta, membranes and umbilical cord. Histopathological slides were re-evaluated and classified according to the Amsterdam placental workshop consensus into four major patterns of placental injury: maternal vascular malperfusion (MVM), fetal vascular malperfusion (FVM), acute chorioamnionitis (ACA) and chronic villitis of unknown etiology (VUE). Causes of death were assigned according to the Stockholm classification of stillbirth. Maternal and fetoplacental characteristics, patterns of placental injury and cause of death were compared between the earlier and latter half of the study period (1996-2008 and 2009-2021) as well as between gestational age (GA) groups.

The SBR decreased in the latter period due to a reduction in preterm stillbirth but the SBR at term was unchanged. Reduced circulation of the umbilical cord and placental insufficiency were the commonest causes of death, both increasing with GA. More stillbirths were attributed to placental insufficiency in the latter period, reflecting a lack of reduction of stillbirth at term. Stillbirths with VUE and FVM, as well as umbilical cord at risk, were more common with advancing GA and often without recognised risk factors. Understanding major patterns of placental injury and their correlation to clinical phenotypes of stillbirth is valuable when counselling after stillbirth and planning surveillance of a subsequent pregnancy. However, novel methods to screen for placental injury during pregnancy could reduce stillbirth in the future and a prospective study is planned, combining clinical, biochemical and placental histopathological findings in unselected pregnancies in Iceland.

Um doktorsefnið

Ragnheiður Ingibjörg Bjarnadóttir fæddist 1961 í Reykjavík. Hún lauk stúdentsprófi af náttúrufræðibraut Menntaskólans í Reykjavík 1980 og embættisprófi frá Læknadeild Háskóla Íslands 1986. Ragnheiður stundaði sérnám við Ninewells-háskólasjúkrahúsið í Dundee í Skotlandi og fékk sérfræðiviðurkenningu í fæðinga- og kvenlækningum 1996. Ragnheiður hefur starfað sem sérfræðilæknir á Kvenna- og barnasviði LSH frá 1996 og stundað rannsóknir tengdar fæðingaútkomum. Hún hefur verið lektor við Læknadeild HÍ frá 2019 en hóf doktorsnámið 2022 og fékk doktorsnemastyrk frá Rannís 2023.

Ragnheiður er dóttir Bjarna Hannessonar heila- og taugaskurðlæknis og Þorbjargar Þóroddsdóttur sérkennara, sem bæði eru látin. Eiginmaður Ragnheiðar er dr. Sveinn Yngvi Egilsson, prófessor við Háskóla Íslands. Dætur þeirra eru Þorbjörg, saksóknari hjá embætti héraðssaksóknara, Brynja, forstöðumaður Gerðarsafns, og dr. Hólmfríður, fornleifafræðingur við Háskólann í Ósló. Barnabörnin eru orðin sex.