Óformlegir umönnunaraðilar eldra fólks upplifa oft álag
Á undanförnum árum hafa óformlegir umönnunaraðilar hlotið aukna viðurkenningu á vinnuframlagi sínu við umönnun eldra fólks. Rannsóknir benda til þess að sumir upplifi umönnunina sem byrði sem leiðir til neikvæðra áhrifa á andlega og líkamlega heilsu þeirra.
Ný rannsókn innan Háskóla Íslands gerir andlega og líkamlega heilsu óformlegra umönnunaraðila að viðfangsefni sínu en með óformlegum umönnunaraðilum er átt við fjölskyldu eða aðra aðstandendur þeirra sem þurfa á heimahjúkrun að halda. Rannsóknin er doktorsverkefni Sirrýjar Sifjar Sigurlaugardóttur, doktorsnema við Félagsráðgjafardeild.
„Rannsóknin snýst um að kanna heilsu og líðan óformlegra umönnunaraðila eldra fólks sem þiggur heimahjúkrun á Íslandi en mismunandi upplifun þeirra af umönnunarhlutverkinu gerir það að verkum að mikilvægt er að auka þekkingu á þessum þáttum til að koma í veg fyrir að aðstæður þessa viðkvæma hóps verði of íþyngjandi,“ útskýrir Sirrý Sif.
Líðan umönnunaraðila könnuð með interRAI- SCAN matstækinu
Hugmyndina að rannsókninni átti Kristín Björnsdóttir, prófessor við Hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands og ábyrgðarmaður rannsóknarinnar, en hún hefur rannsakað heimahjúkrun, þjónustu við eldra fólk og aðstæður þeirra og umönnunaraðila í fjölda ára. „Rannsóknin byggist á þeirri innsýn sem Kristín hefur öðlast í íslenskt samfélag gegnum sína vinnu hingað til,“ segir Sirrý Sif. Verkefnið hlaut styrk úr Doktorsnemasjóði St. Jósepsspítala (sem nú hefur verið lagður niður) og þriggja ára verkefnastyrk frá rannsóknasjóði RANNÍS.
Í rannsókninni notar Sirrý Sif bæði megindlegar og eigindlegar rannsóknaraðferðir. Heilsa og vellíðan umönnunaraðila eldra fólks er könnuð með interRAI-SCaN mælitækinu (e. interRAI-Self-reported Carer Needs Assessment System). Það er staðlað mælitæki í þróun innan alþjóðlega interRAI-kerfisins sem er ætlað að meta aðstæður, þarfir og áhættuþætti einstaklinga sem veita óformlega umönnun á heildrænan hátt, með það að markmiði að styðja markvissa þjónustu og samhæfa stuðning við umönnunaraðila. Jafnframt eru tengslin milli þarfa óformlegra umönnunaraðila og umönnunarþyngdar eldri einstaklinga könnuð með því að samkeyra gögn úr interRAI-SCaN og interRAI-HC (e. interRAI-Home Care Assessment) en síðarnefnda tækið notar Heimahjúkrun heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins til þess að meta alla sína notendur.
„Rannsókn okkar er hluti af því hvernig samfélagið getur brugðist við þeirri breyttu lýðfræðilegu samsetningu sem við búum nú við og kemur til með að halda áfram að breytast,“ segir Sirrý og á þar við auknar lífslíkur og lækkandi fæðingartíðni. MYND/Kristinn Ingvarsson
Í síðasta hluta verkefnisins voru þær fjölskyldur sem glímdu við mestu erfiðleikana, bæði mikla umönnunarbyrði og margar og flóknar umönnunarþarfir, valdar til frekari skoðunar. Þessi hluti verkefnisins fólst í ítarlegri gagnasöfnun á heimilum þeirra sem þiggja heimahjúkrun, bæði með athugunum og viðtölum við þjónustuþega, maka og aðra umönnunaraðila. „Markmið þessa hluta rannsóknarinnar er að lýsa tengslunum milli viðkvæmra notenda, þ.e. þeirra sem eru hrumir og hafa fjölþættar þarfir sem kalla á umfangsmikla aðstoð heimaþjónustu, og þarfa umönnunaraðila þeirra. Nú er unnið að greiningu þessara gagna og ritun vísindagreina,“ segir Sirrý Sif.
Fjölmennur rannsóknarhópur
Auk Sirrýjar Sifjar kemur að rannsókninni fjölmennt teymi sérfræðinga. Sem fyrr segir er Kristín Björnsdóttir, prófessor í hjúkrunarfræði, ábyrgðarmaður rannsóknarinnar; Ingibjörg Hjaltadóttir, prófessor í hjúkrunarfræði, er aðalleiðbeinandi Sirrýjar Sifjar og Sigurveig H. Sigurðardóttir, prófessor emerita í félagsráðgjöf, er umsjónarkennari og aukaleiðbeinandi. Jafnframt koma Thor Aspelund, prófessor í líftölfræði, Inga V. Kristinsdóttir, hjúkrunarfræðingur og doktor, Pálmi V. Jónsson öldrunarlæknir og Margrét Guðnadóttir, hjúkrunarfræðingur og doktor, að verkefninu á mismunandi hátt og á ólíkum stigum. Þar að auki situr Magnus Jegermalm, prófessor í félagsráðgjöf við Marie Cederschiöld University í Stokkhólmi, í doktorsnefnd Sirrýjar Sifjar.
Sumum vegnar vel en aðrir finna fyrir miklu álagi
Fyrstu niðurstöður rannsóknarinnar liggja fyrir og hafa verið birtar í grein í tímaritinu BMC Geriatrics en önnur grein er í birtingarferli. Sirrý Sif segir niðurstöðurnar vera í samræmi við niðurstöður annarra rannsókna undanfarin ár um allan heim.
„Óformlegir umönnunaraðilar axla töluverða ábyrgð. Mörgum gengur vel en aðrir eru að kikna undan álaginu sem það veldur og eiga erfitt með að halda öllum boltum á lofti,“ segir hún og heldur áfram: „Fyrsta greinin sem við birtum fjallar um greiningu þeirra undirliggjandi atriða í daglegu lífi og líðan einstaklingsins sem mögulega tengjast þessari byrði eða álagi. Tilgangur greiningarinnar er að geta stutt við umönnunaraðila og jafnvel komið í veg fyrir þau neikvæðu áhrif sem hlutverkið hefur á suma.“
Hlutur óformlegra umönnunaraðila mun aukast
Tilgangur rannsóknarinnar er ekki síst að gera íslenskt samfélag betur í stakk búið til að takast á við hækkandi hlutfall eldra fólks. „Núverandi fyrirkomulag öldrunarþjónustu er ekki sjálfbært til lengri tíma og fyrirséð að hlutur fjölskyldunnar eða óformlegra umönnunaraðila kemur ekki til með að minnka“ segir Sirrý Sif og bendir í því samhengi á grein sem birtist nýverið á Vísi og tengist málefninu.
„Rannsókn okkar er hluti af því hvernig samfélagið getur brugðist við þeirri breyttu lýðfræðilegu samsetningu sem við búum nú við og kemur til með að halda áfram að breytast,“ segir Sirrý og á þar við auknar lífslíkur og lækkandi fæðingartíðni.
Viðfangsefnið á vel Sirrý en rannsóknaráhugi hennar liggur helst á sviði öldrunarfræða og öllu sem tengist því rannsóknasviði. „Ég hef áhuga á bæði eigindlegum og megindlegum rannsóknaraðferðum og fæ þjálfun í hvoru tveggja í þessari rannsókn. Ég nýt góðrar leiðsagnar og hef lært óhemjumikið nú þegar. Ég hef áhuga á að stunda rannsóknir sem byggja á því sem Kristín, Ingibjörg og Sigurveig hafa gert en markmiðið er alltaf að bæta hagi og líðan eldra fólks í samfélaginu.“
